Vruchtlichaam of mycelium: wat is het verschil?

Vruchtlichaam of mycelium: wat is het verschil?

Op de verpakking van een paddenstoelenpoeder kan 'vruchtlichaam' staan, terwijl een ander product 'mycelium' vermeldt. Dat verschil gaat niet over twee verschillende soorten paddenstoelen, maar over welk deel of welke groeivorm van de schimmel als grondstof is gebruikt. Het bepaalt mede hoe je een etiket leest, hoe een kweekproces is ingericht en welke vragen je aan een producent kunt stellen.

Twee onderdelen van dezelfde levenscyclus

Mycelium is een netwerk van hyfen, de microscopische schimmeldraden die voedingsstoffen uit de omgeving opnemen. Bij veel eetbare paddenstoelen groeit dit netwerk eerst in hout, stro of ander organisch materiaal. Onder geschikte omstandigheden vormt het een vruchtlichaam: een gespecialiseerde structuur waarin sporen kunnen worden geproduceerd en verspreid.

Het bekende hoedje-met-steel is slechts één mogelijke vorm. Maitake vormt een bundel van overlappende waaiers; de pruikzwam ontwikkelt hangende stekels; elfenbankje vormt dunne, zijdelings aangehechte waaiers. Een vruchtlichaam hoeft dus helemaal niet op een champignon te lijken.

Wat staat er dan precies in een product?

Bij poeder van vruchtlichamen wordt doorgaans het geoogste vruchtlichaam gedroogd en gemalen. Bij een myceliumgrondstof is de schimmel in een vegetatieve fase gekweekt. Daar bestaan minstens twee belangrijke varianten van:

• Afgescheiden myceliale biomassa: het gekweekte mycelium wordt zoveel mogelijk van het kweekmedium gescheiden.
• Mycelium met substraat: het geoogste materiaal bevat naast het mycelium ook resten van de voedingsbodem, bijvoorbeeld graanbestanddelen.

Dat is een wezenlijk verschil. Bij een graansubstraat kan het eindproduct bijvoorbeeld ook zetmeel bevatten. Zonder informatie over de productie en analytische samenstelling is niet vast te stellen welk aandeel daadwerkelijk schimmelbiomassa is.

Zijn vruchtlichamen altijd beter?

Een algemene rangorde is wetenschappelijk niet verantwoord. De chemische samenstelling verschilt per schimmelsoort, kweekmethode, groeistadium en gebruikte analysetechniek. Bovendien verschilt het onderzoeksonderwerp: soms bestudeert men stoffen uit een vruchtlichaam, soms verbindingen die onder specifieke kweekomstandigheden in mycelium worden gevormd.

Bij Hericium erinaceus bespreekt de wetenschappelijke literatuur onder meer hericenonen die uit vruchtlichamen zijn geïsoleerd en erinacinen die in bepaalde myceliumculturen zijn onderzocht. Zulke verschillen zijn interessant voor analytische chemie. Ze rechtvaardigen niet automatisch conclusies over de werkzaamheid of kwaliteit van een willekeurig supplement.

Omgekeerd is '100% vruchtlichaam' geen vervanging voor een analysecertificaat. Een vruchtlichaampoeder kan onjuist zijn geïdentificeerd, slecht zijn opgeslagen of sterk variëren in samenstelling.

Wat zegt de soortnaam?

De handelsnaam alleen is vaak onvoldoende. 'Reishi' kan naar verwante Ganoderma-soorten verwijzen; historisch is de naam Ganoderma lucidum ook voor Aziatische collecties gebruikt die genetisch niet dezelfde soort bleken te zijn als Europese G. lucidum. De wetenschappelijke naam, herkomst en documentatie zijn daarom onderdeel van een zorgvuldige beoordeling.

Bij een product met 'cordyceps' is dit nog belangrijker: Ophiocordyceps sinensis en Cordyceps militaris zijn verschillende soorten met uiteenlopende levenscycli en productgeschiedenissen. Hun chemische gegevens mogen niet zonder meer worden samengevoegd.

Poeder en extract zijn een tweede, apart onderscheid

Zelfs nadat duidelijk is of de grondstof uit vruchtlichaam of mycelium bestaat, blijft een nieuwe vraag open: is deze grondstof alleen gemalen of ook geëxtraheerd? Bij een extract worden met water, ethanol of een ander geschikt proces bepaalde bestanddelen uit het materiaal verkregen. Daardoor kan de verhouding tussen verbindingen veranderen.

Een 10:1-aanduiding kan informatie geven over de verhouding tussen ingezet uitgangsmateriaal en verkregen extract, maar vertelt op zichzelf niet hoeveel bètaglucanen, triterpenen of andere specifieke stoffen in het eindproduct zitten. Daarvoor is een gerichte analyse nodig.

Waarop kun je een laboratoriumrapport beoordelen?

Begin met de vraag of het rapport betrekking heeft op de daadwerkelijke productbatch. Controleer dan welke methode is toegepast, welke eenheid is gebruikt en wat daadwerkelijk is gemeten. Een vermelding 'polysachariden' is breder dan 'bètaglucanen'. De aanwezigheid van zetmeel kan met bepaalde algemene koolhydraatmethoden tot een hoog resultaat leiden zonder dat daarmee een hoog gehalte aan specifieke schimmel-bètaglucanen is aangetoond.

Vervolgens zijn identiteit en veiligheid relevant. Denk aan soortidentificatie, microbiologische parameters, zware metalen en, wanneer van toepassing, restoplosmiddelen. Niet alle testen zijn voor ieder product identiek vereist; dat hangt af van grondstof en productcategorie.

Praktische vergelijking: vijf vragen aan de leverancier

1. Welke wetenschappelijke schimmelsoort is gebruikt en hoe is die geïdentificeerd?
2. Betreft het vruchtlichaam, afgescheiden mycelium of mycelium met groeisubstraat?
3. Wat was het substraat en blijft daarvan materiaal in het eindproduct aanwezig?
4. Is het eindproduct een heel poeder of een extract; welke procesinformatie is beschikbaar?
5. Welke batchgebonden analyses ondersteunen de gedeclareerde samenstelling?

Een aanbieder die deze vragen concreet kan beantwoorden, geeft de koper meer houvast dan één die alleen 'premium', 'sterk' of 'puur' op een etiket zet.

Het bijzondere geval Chaga

De zichtbare zwarte aangroei die als chaga wordt verzameld is biologisch niet hetzelfde als een doorsnee vruchtlichaam. Onderzoek beschrijft deze structuur als een steriele conk van Inonotus obliquus op levende bomen. Het eigenlijke sporenvormende vruchtlichaam ontwikkelt zich onder andere omstandigheden, na het afsterven van delen van de gastheer. Een tweedeling waarbij ieder zichtbaar schimmelproduct automatisch een vruchtlichaam heet, werkt hier dus niet.

Veelgestelde vragen

Is mycelium op graan hetzelfde als zuiver mycelium?

Nee. Als graanmateriaal na de kweek aanwezig blijft, is de samenstelling mede afhankelijk van dat graan. Vraag naar het exacte materiaal en de analysemethode.

Kun je met het oog zien of een poeder van vruchtlichamen komt?

Meestal niet betrouwbaar. Fijngemalen en geëxtraheerd materiaal verliest veel herkenbare kenmerken. Herkomstregistratie en analytische controle zijn nodig.

Is een hoger polysacharidepercentage altijd beter?

Nee. Zonder gespecificeerde methode en informatie over welke polysachariden gemeten zijn, is zo'n percentage moeilijk betekenisvol te vergelijken.

Conclusie

Vruchtlichaam en mycelium zijn verschillende delen of groeivormen van een schimmel. Het ene is niet zonder verdere gegevens automatisch beter dan het andere. De belangrijkste vraag is welke soort, grondstof en verwerkingswijze achter de productnaam zitten, en of de opgegeven samenstelling met passende analyses wordt onderbouwd.

Bronnen en verdere verdieping

• Friedman M., Chemistry, Nutrition, and Health-Promoting Properties of Hericium erinaceus Mushroom Fruiting Bodies and Mycelia, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2015, DOI: 10.1021/acs.jafc.5b02914.
• Lee M.W. e.a., Introduction to Distribution and Ecology of Sterile Conks of Inonotus obliquus, Mycobiology, 2008, DOI: 10.4489/MYCO.2008.36.4.199.
• Wang X.C. e.a., The Species Identity of the Widely Cultivated Ganoderma, PLOS ONE, 2012, DOI: 10.1371/journal.pone.0040857.