Shiitake en duurzame teelt op reststromen
Shiitake kan worden gekweekt op hout, en dat maakt de soort interessant voor circulaire voedselproductie. Bij moderne teelt worden vaak zaagsel, houtsnippers en andere plantaardige materialen gebruikt die elders als reststroom ontstaan. Het mycelium van Lentinula edodes kan bepaalde houtbestanddelen afbreken en omzetten in schimmelbiomassa en vruchtlichamen. Toch is niet iedere reststroom geschikt en is het proces niet automatisch duurzaam. Herkomst, energie, hygiëne en de verwerking van gebruikt substraat bepalen mee wat de werkelijke milieuwinst is.
Waarom kan shiitake op houtresten groeien?
Shiitake is een houtafbrekende schimmel, vaak aangeduid als witrotschimmel. Ze kan enzymen produceren die betrokken zijn bij de afbraak van lignine en andere houtcomponenten. Het gaat om een geleidelijk biologisch proces waarin de schimmel stoffen uit het hout toegankelijk maakt en gebruikt voor groei. Zulk materiaal vormt de basis voor een groot deel van de wereldwijde shiitaketeelt.
Een zak zaagsel is echter niet automatisch een goed kweeksubstraat. De boomsoort, korrelgrootte, waterhuishouding en verhouding tussen koolstof en stikstof beïnvloeden het resultaat. Bovendien moet het materiaal vrij zijn van onaanvaardbare verontreinigingen.
Welke plantaardige reststromen kunnen bruikbaar zijn?
Onderzoek en teeltpraktijk beschrijven houtzaagsel, houtsnippers en combinaties met zemelen of andere geschikte landbouwbijproducten. Aanvullingen met stikstof of koolhydraten kunnen de groei beïnvloeden, maar maken het substraat soms ook gevoeliger voor concurrerende micro-organismen. Daarom is substraatontwikkeling een technisch vakgebied, geen eenvoudige manier om willekeurige afvalstromen door elkaar te mengen.
Een reststroom uit schoon, traceerbaar hout is anders dan sloophout, gelakt materiaal of hout met onbekende behandeling. Chemisch verontreinigd materiaal hoort niet zonder meer in de voedselproductie thuis. Ook landbouwresten moeten worden beoordeeld op bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen, schimmels en opslagproblemen.
Hoe wordt een kweekblok gemaakt?
Bij een veelgebruikt teeltsysteem wordt het materiaal gemengd met water en eventueel voedingsstoffen. Vervolgens wordt het geschikt behandeld om ongewenste micro-organismen te beperken, bijvoorbeeld door warmte. Na afkoeling wordt een schone shiitakecultuur toegevoegd. Het mycelium groeit door het substraat, waarna rijping en de vorming van vruchtlichamen kunnen volgen. Een kweekblok kan meerdere oogsten geven, maar het beschikbare voedsel en de structuur veranderen in de tijd.
Het verschil met teelt op stammen is duidelijk. Bij stammen is de originele houtstructuur grotendeels intact en duren de groeicycli vaak langer. Bij blokken kan de samenstelling beter worden gestandaardiseerd, maar er zijn vaak extra materialen, verpakkingen en warmtebehandelingen nodig.
Wat gebeurt er met het gebruikte substraat?
Na de teelt blijft zogenoemd spent mushroom substrate over: materiaal dat is veranderd door schimmelgroei en waarvan een deel van de beschikbare voedingsstoffen al is benut. Het is geen uniforme grondstof. Restvocht, zoutgehalte, resterende houtstructuur en microbiële samenstelling kunnen sterk verschillen tussen bedrijven. Bij hergebruik moet daarom opnieuw worden beoordeeld waarvoor de partij geschikt is.
Een overzicht in Applied Microbiology and Biotechnology (2018) bespreekt toepassingen van uitgewerkt paddenstoelensubstraat in onder meer compost, materialen en energieproductie. Andere publicaties beschrijven experimenten met hergebruik in een volgende paddenstoelenteelt. Zulke toepassingen zijn technisch interessant, maar niet elk proces is al economisch of wettelijk uitvoerbaar.
Kan oud shiitakesubstraat opnieuw shiitake produceren?
Dat wordt onderzocht. In een studie uit 2025, gepubliceerd in International Biodeterioration & Biodegradation, werd onderzocht hoe gebruikt shiitakesubstraat in nieuwe teeltcycli kon worden ingezet. De onderzoekers rapporteerden gunstige effecten voor specifieke geteste mengverhoudingen, onder meer 5 en 10 procent, maar benadrukten de rol van stikstof en de koolstof-stikstofverhouding. Dat zijn resultaten voor een bepaald experimenteel systeem.
Het is daarom niet verstandig die percentages klakkeloos te gebruiken voor elke bedrijfsopzet. De samenstelling van oud substraat en de nieuwe grondstoffen verschilt per locatie. Ook ziekte- en besmettingsrisico's moeten beheerst worden.
Is shiitaketeelt daardoor altijd klimaatvriendelijk?
Nee. Een echte milieubeoordeling omvat onder andere het transport van hout of zaagsel, de energie voor warmtebehandeling, klimaatregeling, verpakking, watergebruik en de bestemming van het gebruikte substraat. Binnen- en buitenteelt hebben andere kosten en emissiebronnen. Dat een teelt 'op reststromen' draait, is gunstig als grondstofprincipe, maar het is nog geen volledige levenscyclusanalyse.
Voor vergelijkingen zijn grenzen nodig: welke handelingen tellen mee, hoeveel verse shiitake wordt geproduceerd, welke energiebronnen gebruikt men en welke alternatieve bestemming had de reststroom anders gehad? Zonder zulke gegevens blijft 'duurzaam' vooral een algemene claim.
Welke voordelen en beperkingen moeten telers afwegen?
Reststromen kunnen de vraag naar nieuwe grondstoffen verminderen en het biologisch afbreekbare materiaal nuttig inzetten. Tegelijkertijd vragen geschikte teeltmengsels om controle op vocht, zuiverheid en stabiele kwaliteit. Schimmelgroei kan per batch anders verlopen; afkeur en verlies moeten worden meegerekend. Voor het gebruikte substraat zijn lokale afzetmogelijkheden en wettelijke eisen vaak doorslaggevend.
Een open beschrijving van substraatherkomst en afvalbeheer biedt bezoekers dus meer informatie dan de simpele tekst '100% circulair'.
Bronnen en verdere verdieping
- Grimm en Wösten. Mushroom cultivation in the circular economy. Applied Microbiology and Biotechnology, 2018. PMID 30027491.
- Vieira Junior en collega's. From waste to resource: Sustainable reuse of spent shiitake mushroom substrate in subsequent production cycles. International Biodeterioration & Biodegradation, 2025. DOI 10.1016/j.ibiod.2025.106034.
- Use of Spent Mushroom Substrate in New Mushroom Crops to Promote the Transition towards a Circular Economy. Agronomy, 2020, 10(9), 1239.
- European Commission. Food safety and contaminants: principles for safe use of food raw materials.