Zeldzame witte Maitake: wat weten onderzoekers?
De meeste waarnemers kennen maitake, Grifola frondosa, als een tros grijsbruine, soms donkerbruine waaiers. Een vrijwel witte maitake is daarom opvallend. Dat hoeft geen aparte soort te zijn. Een onderzoeksgroep beschreef in 2020 een zeldzame witte vondst uit Sicilië en combineerde veldwaarneming, DNA-onderzoek en samenstellingsanalyse. Juist die combinatie maakt de vondst interessant: de kleur alleen had de identiteit niet kunnen bewijzen.
Een uitzonderlijk wit exemplaar op Sicilië
De onderzoekers troffen de lichte Grifola aan aan de voet van een levende donzige eik, Quercus pubescens in brede zin, in een mediterraan bos op Sicilië. Dat habitat is relevant. Gewone maitake wordt veelal met loofbomen, waaronder eiken, geassocieerd. Het witte uiterlijk was ongebruikelijk, maar de groeiplaats en de rozetachtige bouw pasten wel bij het geslacht Grifola.
De publicatie verscheen in het tijdschrift Diversity onder de titel 'Ecology, Phylogeny, and Potential Nutritional and Medicinal Value of a Rare White “Maitake” Collected in a Mediterranean Forest'. De auteurs beschrijven dat dergelijke albinoachtige vruchtlichamen schaars zijn in gedocumenteerde wetenschappelijke vondsten. Dat er weinig publicaties zijn, betekent niet automatisch dat iedere witte vondst uitzonderlijk zeldzaam is; het kan ook wijzen op beperkte registratie.
Hoe werd vastgesteld dat het echt maitake was?
Onderzoekers bestudeerden de kernribosomale ITS-regio van het DNA. Dit deel van het erfelijk materiaal wordt veel gebruikt als moleculaire barcode voor schimmels. Zij vergeleken de verkregen sequentie met materiaal van verwante soorten om de plaats van het Siciliaanse exemplaar in de evolutionaire verwantschapsboom te beoordelen. De uitkomst ondersteunde identificatie als Grifola frondosa.
Dat is sterker bewijs dan een foto, maar DNA-determinatie heeft voorwaarden. De kwaliteit van het oorspronkelijke materiaal, de gebruikte referentiegegevens en de gekozen analysemethode bepalen hoe zeker een identificatie is. Bij schimmels is de ITS-marker breed bruikbaar, maar niet in elke soortgroep voldoende om alle nauw verwante soorten uit elkaar te houden. Daarom zijn vorm, habitat en taxonomische literatuur aanvullende controlepunten.
Heeft de witte vorm een aparte wetenschappelijke naam?
De onderzoekers bespreken een historisch als Grifola albicans beschreven lichte vorm. Die naam is in taxonomische beschrijvingen in verband gebracht met Grifola frondosa. Het Siciliaanse DNA-onderzoek ondersteunt dat kleurafwijkingen binnen dezelfde soort kunnen voorkomen. Een witte hoed maakt dus niet vanzelf een nieuwe soort, ondersoort of ras. Voor zo'n taxonomische conclusie is veel meer materiaal en systematisch vergelijkend onderzoek nodig.
Wit uiterlijk kan verschillende biologische oorzaken hebben. Bij schimmels kunnen pigmentvorming, genetische verschillen, groeifase en omgevingsfactoren het uiterlijk beïnvloeden. Voor deze specifieke vondst mogen we echter niet zonder onderzoek precies één genetische verandering of teeltfactor aanwijzen als oorzaak van de witte kleur. De bron beschrijft de vondst en de identificatie, geen universele verklaring van alle witte maitakevormen.
Wat maten onderzoekers in het vruchtlichaam?
Naast DNA onderzochten de auteurs de voedingskundige samenstelling van het verzamelde materiaal. Zij rapporteerden onder meer gehaltes aan mineralen en vitaminen; de in het artikel genoemde vitaminen B1, B2, B3, B5, B9 en D2 lagen afhankelijk van de verbinding tussen ongeveer 0,15 en 3,89 milligram per 100 gram droge paddenstoel. Ook werd beschreven dat calcium, ijzer, kalium en koper relatief aanwezig waren ten opzichte van vergelijkingsgegevens uit de literatuur.
Dit waren metingen aan een specifieke vondst, niet gegarandeerde waarden voor alle witte maitake en ook niet voor commerciële extracten. De uitkomsten hangen af van analysemethode, vochtbasis, herkomst en individuele variatie. Voor producenten zijn die onzekerheden wezenlijk; één uitzonderlijk exemplaar is geen geschikte basis voor een algemene productspecificatie.
Laboratoriumactiviteiten zijn geen gezondheidsclaims
In dezelfde studie werden extracten in microbiologische testsystemen onderzocht. Sommige tests lieten onder experimentele omstandigheden remming van groei of biofilmvorming van geselecteerde bacteriën zien. Dit is laboratoriumonderzoek aan een materiaalmonster. De gebruikte concentraties en testomstandigheden zijn niet hetzelfde als het eten van een paddenstoel, laat staan als een klinisch aangetoond effect bij mensen.
Daarom is het onjuist de resultaten te gebruiken als bewijs dat witte maitake een infectie zou kunnen behandelen. De studie is vooral waardevol omdat zij ecologische waarneming, moleculaire identificatie en chemische karakterisering van één zeldzame vondst combineert.
Wat betekent dit voor de herkenning van maitake?
De praktische les is dat kleur een behulpzaam maar beperkt determinatiekenmerk is. Kijk ook naar de vertakte rozet, de kleine poriën onder de hoeden, de verbinding met loofhout en zo nodig microscopie of DNA. Verzamel een onbekende witte houtzwam niet voor consumptie omdat hij op een foto van maitake lijkt. De wetenschappelijke vondst uit Sicilië toont juist waarom nauwkeurige documentatie belangrijk is.
Bronnen en verdere verdieping
- Gargano, M. L. en collega's. Ecology, Phylogeny, and Potential Nutritional and Medicinal Value of a Rare White “Maitake” Collected in a Mediterranean Forest. Diversity, 2020, 12(6), 230. DOI 10.3390/d12060230.
- Universiteit van Palermo, institutioneel onderzoeksarchief. Record van bovengenoemde publicatie, 2020.
- Schoch, C. L. en collega's. Nuclear ribosomal internal transcribed spacer (ITS) region as a universal DNA barcode marker for Fungi. PNAS, 2012, DOI 10.1073/pnas.1117018109.