Het seizoen van de eikhaas
De eikhaas is een echte verschijning van het najaar. Wie Grifola frondosa zoekt, heeft in Nederland doorgaans meer kans bij oude eiken in september, oktober en november dan midden in de zomer. Toch is 'de maand oktober' geen natuurwet. Het moment waarop maitake zichtbaar wordt, hangt samen met de toestand van het ondergrondse mycelium, het plaatselijke weer en de kenmerken van de boom waarin de schimmel leeft.
Wat zeggen Nederlandse waarnemingen?
De soortenbank van Paddenstoelenonderzoek Nederland noemt september tot november als zichtbare periode. De NDFF Verspreidingsatlas bundelt verspreidings- en fenologiegegevens van Nederlandse waarnemers. Zulke gegevens zijn waardevoller dan losse verhalen omdat ze waarnemingen op veel locaties met elkaar vergelijken. Ze laten zien wanneer de soort gewoonlijk wordt gevonden, maar zeggen niet dat er buiten deze maanden nooit een exemplaar kan verschijnen.
De genoemde periode geldt voor Nederland. In andere regio's kan de herfst later of eerder beginnen, met andere temperaturen en regenpatronen. Een Amerikaanse veldgids die de piek in een bepaald gebied rond eind september beschrijft, geeft dus geen exacte oogstkalender voor een Nederlands park.
Waarom maakt temperatuur verschil?
De ontwikkeling van een schimmel is afhankelijk van enzymatische en cellulaire processen. Hun tempo verandert bij verschillende temperaturen. Een mycelium dat in de zomer doorgroeit, kan later onder veranderende omstandigheden vruchtlichamen vormen. Temperatuurschommelingen kunnen daarbij een signaal zijn, maar niet iedere stam en ieder substraat reageert identiek.
In gecontroleerde teelt van maitake worden kolonisatie en vruchtvorming daarom vaak in aparte fasen georganiseerd. Onderzoek uit 2018 gebruikte bijvoorbeeld een incubatiefase bij 23–26 °C en daarna een koelere vruchtvormingsfase bij 19–21 °C. Dat zijn gemeten omstandigheden binnen één onderzoeksopzet, niet de exacte temperaturen waarbij ieder wild exemplaar moet verschijnen.
Wat doet regen in de herfst?
Voldoende water is nodig voor groei van schimmelweefsel en ontwikkeling van een vruchtlichaam. Na natte perioden kan het vochtgehalte van de bodem en het hout gunstiger zijn dan na langdurige droogte. Toch betekent regen op één dag niet dat er de volgende ochtend maitake staat. De schimmel moet eerst voldoende ontwikkeld zijn en de omstandigheden moeten een periode lang passen.
Een boomvoet in de schaduw kan vocht langer vasthouden dan een open en winderige plek. Ook bodemsoort, wortelstructuur en begroeiing beïnvloeden het lokale microklimaat. Wie waarnemingen vergelijkt, doet er dus goed aan niet alleen regenval te noteren, maar ook de beschutting van de groeiplaats.
Kan dezelfde eik jaarlijks vruchtlichamen dragen?
Omdat het mycelium jarenlang in hout en wortels aanwezig kan blijven, kunnen op dezelfde locatie in verschillende jaren opnieuw vruchtlichamen verschijnen. Het aantal en de omvang kunnen echter per seizoen variëren. Een jaar zonder zichtbare rozet is niet voldoende om te besluiten dat de schimmel is verdwenen. Omgekeerd vertelt een uitzonderlijk groot exemplaar niet exact hoe uitgebreid de aantasting van de boom is.
Voor onderzoek is het interessant om dezelfde boom meerdere jaren te volgen. Noteer het verschijnen van de eerste hoedjes, het aantal zichtbare bundels, de grootte, het vochtige of droge weer en de toestand van het substraat. Zo ontstaat een lokale reeks die meer zegt dan één momentopname.
Hoe verandert het vruchtlichaam door de weken heen?
Jonge maitake kan relatief zachte, lichte hoedranden hebben. Tijdens het uitgroeien worden de waaierende delen groter en overlappen ze elkaar steeds sterker. Oudere hoeden kunnen donkerder worden en aan de randen verdrogen. Wisselingen tussen nachtelijke kou en warme middagzon kunnen het oppervlak zichtbaar beïnvloeden. De University of Massachusetts beschrijft dat late exemplaren na herhaald vriezen en ontdooien soms zeer donker van kleur worden.
Voor een fotografische registratie is het daarom zinvol ook de ontwikkelingsfase te noemen. Een heel jong exemplaar en een verweerde rozet kunnen uiterlijk sterk verschillen zonder dat het verschillende soorten zijn.
Is de herfst ook het beste moment voor wildpluk?
Een veldwaarneming is niet hetzelfde als een verzameladvies. De mogelijkheid om ergens te plukken hangt af van terreineigendom, natuurbeheer en plaatselijke regels. Bovendien kunnen onduidelijke vondsten worden verward met andere grote houtzwammen. Betrouwbare determinatie gaat voor alles. Voor wie maitake wil bereiden is een gekweekte, traceerbare partij uit de handel een eenvoudiger keuze.
Bij natuuronderzoek kan juist niet-plukken waardevol zijn: een intact vruchtlichaam kan worden gevolgd terwijl het sporen vormt en veroudert. Ook andere organismen benutten het paddenstoelenweefsel. Door observaties met datum en locatie te melden, draagt een bezoeker bij aan kennis van de fenologie zonder de groeiplaats te veranderen.
Bronnen en verdere verdieping
- Paddenstoelenonderzoek Nederland. Soortenbank: Eikhaas; Nederlandse vruchtperiode september–november.
- NDFF Verspreidingsatlas. Grifola frondosa – Eikhaas; Nederlandse fenologie en gevalideerde verspreidingsgegevens.
- University of Massachusetts Amherst Extension. Root and Butt Rot caused by Grifola frondosa; vruchtperiode en kleurvariatie bij kou.
- Assessing the effects of different agro-residue as substrates on growth cycle and yield of Grifola frondosa. AMB Express, 2018. DOI 10.1186/s13568-018-0565-8.