Chinese en Japanse namen naast elkaar
Wanneer een Nederlandstalige tekst over shiitake spreekt, gebruikt zij doorgaans een Japanse naam. In China komt voor dezelfde moderne soort juist xianggu voor, terwijl de wetenschappelijke naam Lentinula edodes luidt. De drie woorden functioneren in verschillende systemen: een Japanse volksnaam, een Chinese handels- en keukennaam en een internationaal taxonomisch begrip. Door deze namen naast elkaar te lezen, ontstaat een scherper beeld van de geschiedenis. Het gevaar is dat men ze als volkomen uitwisselbare etiketten op ieder oud document plakt. In hedendaagse context is de koppeling meestal eenvoudig, maar voor oude teksten vraagt ze bewijs.
Het Chinese woord xianggu
De karakters 香菇 worden in standaardmandarijn uitgesproken als xiānggū. De eerste lettergreep heeft te maken met geur en de tweede verwijst naar een paddenstoel. Xianggu kan in hedendaagse winkelcontext als shiitake worden herkend. In Engelstalige publicaties komen onder meer de vormen xiang gu en shiang-gu voor, afhankelijk van transcriptie en periode. Dat verschil maakt bronnenonderzoek lastig: een zoekactie op één moderne spelling vindt niet noodzakelijk oudere wetenschappelijke artikelen of handelsregisters. Het behoud van de oorspronkelijke karakters voorkomt dat uitspraakvarianten ten onrechte als andere producten worden opgevat.
Het Japanse woord shiitake
De Japanse naam wordt onder andere geschreven als 椎茸 en in hiragana als しいたけ. Het eerste deel verwijst naar shii, een naam voor bepaalde bomen uit het geslacht Castanopsis. Het tweede deel, take, betekent paddenstoel. Waar de Chinese naam vooral geur benadrukt, houdt de Japanse benaming dus een verband met een boom in stand. Daaruit volgt geen tegenstelling tussen Chinese en Japanse kennis. Het gaat om verschillende kenmerken die voor naamgeving betekenisvol waren. Een taal kan een organisme benoemen naar de plaats waar het groeit, terwijl een andere taal geur, vorm of culinaire waarde benadrukt.
Donggu en huagu zijn aanvullende benamingen
Naast xianggu bestaan in Chinese handelscontext namen als dōnggū, 冬菇, en huāgū, 花菇. De eerste wordt met een winterse context verbonden; de tweede duidt op het bloemachtige patroon dat op bepaalde hoeden kan ontstaan. Deze woorden zijn belangrijk bij het begrijpen van assortiments- en kwaliteitsbeschrijvingen. Ze betekenen niet automatisch dat er drie afzonderlijke biologische soorten worden verkocht. De omstandigheden tijdens de teelt en ontwikkeling kunnen zichtbaar verschil maken tussen producten die dezelfde soortnaam dragen. Een historische tekst met zo'n benaming moet steeds op de eigen regionale en temporele betekenis worden onderzocht.
Volksnaam tegenover soortnaam
De wetenschappelijke naam Lentinula edodes hoort bij een classificatiesysteem dat internationaal regels voor naamgeving hanteert. In 1877/1878 publiceerde Berkeley de naam Agaricus edodes; later verscheen onder meer de combinatie Lentinus edodes. Index Fungorum registreert Lentinula edodes als de geaccepteerde naam, met Pegler als auteur van de nieuwe combinatie in 1976. Die naamgeschiedenis laat zien waarom oudere Engelstalige studies een ander Latijns geslacht kunnen noemen zonder noodzakelijk een andere paddenstoel te bedoelen. Tegelijk mag een identieke volksnaam niet zomaar worden beschouwd als bewijs voor een identiek biologisch exemplaar.
Soortidentificatie vergt meer dan vertalen
Stel dat een achttiende-eeuws Japanse tekst 'shiitake' vermeldt. De naam maakt een verband met de moderne soort aannemelijker, maar voor een natuurhistorische conclusie zijn extra gegevens nuttig. Zijn er tekeningen, beschrijvingen van hoed en lamellen, een gastheerboom of een verwijzing naar teelt? Bij Chinese teksten is de behoefte aan context vergelijkbaar, vooral wanneer een algemene zwamnaam voorkomt. Een vertaler moet zichtbaar maken waar de oorspronkelijke tekst eindigt en de moderne interpretatie begint. Een voetnoot met 'tegenwoordig meestal aangeduid als Lentinula edodes' kan nauwkeuriger zijn dan een stellige vervanging in de hoofdtekst.
Regionale uitspraak en historische transcriptie
De romanisering van Chinese en Japanse woorden veranderde door de eeuwen heen. In de twintigste eeuw zijn meerdere transcriptiesystemen gebruikt; ook Europese talen ontwikkelden eigen spellinggewoonten. Daardoor kunnen oude catalogi andere varianten tonen dan het huidige pinyin of de internationaal ingeburgerde schrijfwijze shiitake. Bij onderzoek verdient het de voorkeur meerdere schrijfwijzen systematisch te verzamelen en ze aan de oorspronkelijke tekens te koppelen. Men kan dan voorkomen dat één product door afwijkende spelling op papier de indruk wekt uit verschillende tradities afkomstig te zijn.
Een menu en een wetenschappelijke publicatie lezen anders
Op een menukaart is de naam bedoeld om bezoekers duidelijk te maken wat zij bestellen. In een laboratoriumrapport moet juist vaststaan welk organisme is gebruikt, van welke cultuur of partij het kwam en hoe het werd geïdentificeerd. Een oude handelslijst kan nog minder precies zijn: daarin telt vooral of kopers de goederennaam herkenden. Het zou onrealistisch zijn alle historische bronnen aan hedendaagse taxonomische eisen te onderwerpen. Wel kan men het verschil in precisie benoemen. Zo behouden de bronnen hun waarde zonder dat er meer biologische zekerheid aan wordt toegekend dan zij bieden.
Waarom wetenschappelijke synoniemen relevant zijn
In oudere artikelen verschijnt soms Lentinus edodes, een naam die in hedendaagse registers als een synoniem van Lentinula edodes wordt behandeld. Wie deze vorm negeert, loopt relevante teeltstudies mis. De naam Agaricus edodes hoort bij de vroegere beschrijving, niet bij de huidige plaatsing in het geslacht Agaricus. Een historische wetenschappelijke literatuurlijst kan dus met verschillende namen naar hetzelfde taxon verwijzen. Het raadplegen van een betrouwbaar naamregister helpt om deze versies te verbinden en om te voorkomen dat onderzoek dubbel wordt geteld als afkomstig van verschillende soorten.
Namen maken culturele verschillen zichtbaar
Het naast elkaar leggen van xianggu en shiitake maakt de Oost-Aziatische geschiedenis rijker in plaats van ingewikkelder. Het laat zien dat één eetbare schimmel tegelijk deel uitmaakt van verschillende landschappen, talen, kookwijzen en markten. De wetenschappelijke naam biedt een brug voor moderne vergelijking, maar wist de lokale betekenissen niet uit. De beste historische beschrijving geeft het oorspronkelijke woord, de vertaling, de context en zo nodig de mate van identificatiezekerheid. Dan wordt duidelijk wanneer we spreken over een hedendaags product en wanneer over de woordenwereld van een vroegere schrijver.
Bronnen en verdere controle
Alice W. Chen, Cultivation of Lentinula edodes on Synthetic Logs, voor xianggu, donggu en huagu; Pennsylvania State University, Production Technology: Lentinula edodes, voor de Japanse naam en boomrelatie; International Oak Society, 'A Fagaceae Species That Has Flummoxed Taxonomists', over shii; Index Fungorum, registraties 457019 (Agaricus edodes), 287561 (Lentinus edodes) en 316467 (Lentinula edodes); NCBI Taxonomy, taxon 5353. Bij oudere namen blijft de specifieke taal en editie van de primaire bron doorslaggevend.