Li Shizhen en de Bencao Gangmu
Li Shizhen is een van de bekendste namen in de geschiedenis van Chinese natuurkennis. Zijn Bencao Gangmu, meestal vertaald als Compendium of Materia Medica, bracht een grote hoeveelheid oudere kennis bijeen en ordende die opnieuw. De beschrijvingen van zhi-schimmels in deze traditie zijn interessant, maar verdienen een andere benadering dan een modern soortenoverzicht. Li schreef binnen de denkwereld van de zestiende eeuw: hij beschikte niet over DNA-analyse, bacteriologische kweek of de taxonomische regels waarmee de huidige mycologie werkt.
Wie was Li Shizhen?
Li Shizhen (1518–1593) leefde tijdens de Ming-dynastie. Hij wordt gewoonlijk beschreven als geleerde, arts en samensteller van natuurkundige en materia-medica-kennis. Zijn werk was niet zomaar een alfabetische lijst. Het bracht benamingen, eerdere beschrijvingen, praktische observaties en commentaren samen. Dat maakte het tot een belangrijke schakel in de overdracht van kennis over allerlei natuurlijke materialen.
Voor een moderne lezer kan de omvang van zulke compilaties verrassen. Zij laten zien dat natuurhistorisch onderzoek in China een lange schriftelijke traditie had. Tegelijk stonden de auteurs voor problemen die wij nog altijd herkennen: namen konden dubbelzinnig zijn, bronnen konden elkaar tegenspreken en overgeleverde beschrijvingen waren niet altijd controleerbaar.
Een boek met een eigen publicatiegeschiedenis
De Bencao Gangmu werd in de tweede helft van de zestiende eeuw samengesteld. Vaak wordt 1578 genoemd als het jaar waarin het manuscript gereed was, terwijl de eerste gedrukte publicatie in 1596 wordt geplaatst. Li Shizhen overleed in 1593, dus vóór die eerste publicatie. Dit onderscheid tussen afronding van een werk en verschijnen van een druk is belangrijk voor iedere nauwkeurige historische tijdlijn.
In later eeuwen verschenen nieuwe drukken, fragmenten, afbeeldingen en heruitgaven. Een moderne digitale kopie kan daardoor een latere redactionele toestand tonen. Wie over een specifieke passage schrijft, doet er goed aan te vermelden welke editie of reconstructie is gebruikt en of de illustratie werkelijk bij de oorspronkelijke tekstvorm hoort.
Wat betekent 'bencao' in de titel?
De term bencao verwijst naar een Chinese traditie van beschrijven en ordenen van natuurlijke materialen. Daaronder vallen in historische werken meer categorieën dan alleen kruiden in onze huidige betekenis. Schimmels, mineralen en dierlijke materialen konden eveneens worden beschreven. De Nederlandse vertaling 'kruidenboek' is dus bruikbaar als korte aanduiding, maar kan de breedte van het onderwerp onderschatten.
De Bencao Gangmu bouwde voort op eerdere compilaties, maakte vergelijkingen en plaatste beschrijvingen in een nieuwe structuur. Het werk kan daarom worden gelezen als een geschiedenis van wat verschillende auteurs vóór Li wisten, geloofden of hadden overgenomen. Dat betekent niet dat elke bewering uit een oudere tekst opnieuw door Li experimenteel is getoetst.
Wat leert Li Shizhen ons over zhi-schimmels?
Bij passages over zhi en Lingzhi zijn namen, kleurcategorieën en de verwijzingen naar oudere bronnen van bijzonder belang. De Bencao Gangmu laat zien hoe vroegere classificaties onderdeel bleven van de zestiende-eeuwse materia-medica-traditie. De aanduidingen zijn een sleutel tot historische terminologie, maar geen sluitend bewijs voor de identiteit van één moderne Ganoderma-soort.
Een hedendaags artikel dat zegt dat Li Shizhen 'Ganoderma lucidum' beschreef, suggereert meer precisie dan de oude terminologie kan dragen. Die Latijnse soortnaam hoort bij een veel latere wetenschappelijke traditie en werd oorspronkelijk op Europees materiaal gebaseerd. De historische naam en de moderne taxonomische identificatie moeten dus zichtbaar gescheiden worden.
De rol van eerdere auteurs
Li Shizhen werkte niet los van zijn voorgangers. De waarde van zijn boek bestaat mede uit het verzamelen, vergelijken en becommentariëren van eerdere verklaringen. Bij een zhi-beschrijving kan het daarom noodzakelijk zijn om te achterhalen of hij een oudere naam citeert, een observatie beschrijft of een eigen interpretatie toevoegt. Zonder die bronkritiek kunnen latere lezers verschillende eeuwen in één zin laten samenvallen.
Dergelijke compilaties zijn bovendien nuttig om te onderzoeken hoe kennis veranderde. Wanneer een term op verschillende momenten een andere uitleg kreeg, zegt dat iets over de overdracht van teksten en het ontstaan van nieuwe categorieën. Het is een historisch onderzoeksresultaat, geen tekortkoming die met een hedendaagse productnaam moet worden weggepoetst.
Gedrukte afbeeldingen versus echte zwammen
Illustraties in oude materia-medica-boeken zijn waardevol omdat zij tonen welke vormen bij een naam werden voorgesteld. Maar drukken konden veranderen, afbeeldingen konden versimpeld worden en kunstenaars hadden mogelijk niet steeds een vers exemplaar voor ogen. Voor moderne determinatie zijn aanvullende kenmerken nodig, zoals de structuur van de poriën, de sporen en in veel gevallen moleculaire gegevens.
Dit verklaart waarom de combinatie van tekst en afbeelding hooguit een hypothese over biologische identiteit kan opleveren. Zelfs een nauwkeurig getekende, glanzende hoed geeft niet automatisch voldoende informatie om verwante lakzwammen van elkaar te onderscheiden. Het historische doel van de illustratie was bovendien niet identiek aan dat van een moderne wetenschappelijke soortbeschrijving.
Nieuwe wetenschap en oude terminologie
Onderzoek van Wang en collega's uit 2012 toont hoe problematisch een achteloze gelijkstelling kan zijn. De onderzoekers vergeleken gecultiveerde Chinese Lingzhi, Europees Ganoderma lucidum en andere soorten met anatomisch en moleculair onderzoek. Zij concludeerden dat het veelgebruikte Chinese materiaal niet hetzelfde was als de oorspronkelijk Europese soort die vaak op etiketten stond.
De namen Ganoderma sichuanense en Ganoderma lingzhi komen daarom in moderne literatuur rond Aziatische Reishi ter sprake, afhankelijk van nomenclatuurlijke interpretatie en onderzoeksmateriaal. Li Shizhen kon onmogelijk aan zulke namen refereren. Zijn werk blijft voor moderne onderzoekers wel relevant als bewijs van historische namen en denkbeelden.
Hoe controleer je een verwijzing naar de Bencao Gangmu?
Noteer eerst de Chinese titel, het relevante boekdeel en indien mogelijk de versie waarin de passage is geraadpleegd. Controleer vervolgens of een online vertaling dezelfde woorden gebruikt als een betrouwbare editie. Kijk daarna of secundaire auteurs een passage direct citeren of slechts samenvatten. Een losse internetzin over 'Li Shizhen en Reishi' geeft zonder vindplaats onvoldoende houvast.
Ten slotte moet worden vastgesteld welke claim men wil onderbouwen. Voor de geschiedenis van zhi-benamingen kan het boek een belangrijke bron zijn. Voor moderne soortidentificatie zijn fungariumexemplaren en genetisch onderzoek geschikter. Voor veiligheids- en gezondheidsclaims over levensmiddelen zijn weer andere vormen van onderzoek nodig.
Waarom dit historisch relevant blijft
De Bencao Gangmu helpt ons begrijpen hoe onderzoekers eeuwen geleden probeerden veel verschillende waarnemingen tot één overzicht te maken. De plaats van Lingzhi in die traditie laat zien dat schimmels niet uitsluitend in de keuken werden beschreven, maar ook in taal, classificatie en culturele waardering. Deze historische rijkdom verdient een precieze beschrijving, ook wanneer zij niet direct aansluit op de moderne handel.
Conclusie
Li Shizhen en de Bencao Gangmu vormen een belangrijk hoofdstuk in de geschreven geschiedenis van Lingzhi. De waarde van de tekst ligt in bronvergelijking, historische ordening en overlevering. Wie de passages leest met kennis van tekstgeschiedenis en moderne taxonomie, ontdekt een veel rijker verhaal dan de simplificatie dat een zestiende-eeuwse auteur een hedendaags Reishi-product zou hebben beoordeeld.
Waarom de drukgeschiedenis van de Bencao Gangmu ertoe doet
Een veelgemaakte fout is om 'de Bencao Gangmu' als één onveranderlijk boek te beschouwen. In werkelijkheid bestaat het werk in verschillende gedrukte en later geredigeerde edities. De Library of Congress beschrijft bijvoorbeeld een uitgave die in 1655 in Qiantang werd vervaardigd, met een voorbericht van Li Jianyuan uit 1596; de catalogus documenteert ook later toegevoegde onderdelen. Wie uit een hedendaagse digitale reproductie citeert, moet dus aangeven welke uitgave is gebruikt. Paginanummers, de plaats van illustraties en de verhouding tussen tekst en commentaar kunnen per editie verschillen. Alleen de naam van Li Shizhen noemen is voor nauwkeurig onderzoek onvoldoende. Hetzelfde geldt voor vertalingen: twee moderne weergaven van een term kunnen inhoudelijk uiteenlopen zonder dat een van beide bedoeld is als nieuwe wetenschappelijke soortbeschrijving.
De illustraties hebben hun eigen geschiedenis
De Wellcome Collection beschrijft prenten van natuurlijke materialen die in de vroege editie van de Bencao Gangmu aan Li Jianyuan, de zoon van Li Shizhen, worden toegeschreven. Illustraties hebben daardoor niet automatisch dezelfde auteur, ontstaansdatum of bedoeling als een tekstpassage. Ze konden bedoeld zijn om een categorie herkenbaar te maken, niet om alle kenmerken voor microscopische determinatie af te beelden. Bovendien kan een houtsnede veranderen wanneer een drukblok wordt vernieuwd of wanneer een kopiist een tekening overneemt. Bij Lingzhi is dat extra relevant: de vertrouwde gebogen vorm kan een visueel conventie zijn geworden. Een wetenschappelijk verantwoorde bespreking benoemt dus niet alleen wat op de prent staat, maar ook uit welke editie de afbeelding komt en hoe zeker de koppeling aan een bepaald organisme is.
Een bruikbare leesmethode voor moderne onderzoekers
Wie Li Shizhen serieus wil begrijpen, kan per passage drie niveaus vastleggen. Eerst de letterlijke bron: Chinese tekst, boekdeel en editie. Daarna de historische verklaring: welke eerdere auteurs of kennisvormen worden samengevat en welke commentaren zijn toegevoegd? Pas als derde volgt een vergelijking met moderne biologie of chemie. Zo voorkom je dat oude categorieën ongemerkt worden vervangen door hedendaagse termen. Bij een vermelding van bijzondere levensduur is het historische resultaat dat die gedachte in een tekst circuleerde; het is geen bewezen fysiologisch effect. Door de methode zichtbaar te maken, biedt een blog veel meer dan een biografie van Li Shizhen. Het wordt een handleiding voor het kritisch gebruiken van klassieke bronnen.
Bronnen en verdere lectuur
- Li Shizhen, Bencao Gangmu, eerste druk 1596; raadpleeg de specifieke historische of kritische editie.
- A concise classification of bencao (materia medica), wetenschappelijk overzicht van Chinese materia-medica-tradities, 2018.
- Wang X.-C. e.a., The Species Identity of the Widely Cultivated Ganoderma, ‘G. lucidum’ (Ling-zhi), in China, PLOS ONE, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0040857.
- Wikimedia Commons, gedigitaliseerd boekdeel van Li Shizhens Bencao Gangmu, collectie Zhejiang University / CADAL.