Wat oude Griekse teksten betekenen
Dat de naam Agarikon in Griekse medische geschriften voorkomt, staat vast. Veel moeilijker is het om van die vaststelling naar de exacte soort, toepassing en betekenis voor de huidige consument te gaan. De antieke auteur zag niet hetzelfde object als een moderne mycoloog: hij kende een verhandelde grondstof, een gebruikstraditie en verklaringen uit zijn tijd. Daarom moet de geschiedenis van Agarikon worden gelezen als het verhaal van kennisoverdracht, niet als een moderne productbeschrijving die toevallig tweeduizend jaar eerder is opgeschreven.
Een tekst met een eigen doel
Dioscorides schreef in de eerste eeuw van onze jaartelling zijn invloedrijke De materia medica. Het werk ordent natuurlijke materialen op basis van de praktische kennis die in zijn medische omgeving circuleerde. Zijn bespreking van agarikon staat aan het begin van boek III in veel vertalingen. Hij geeft kenmerken van het handelsmateriaal en vermeldt waar het volgens zijn informatie vandaan zou komen. Hij beschrijft ook traditionele toepassingen. Daarmee laat de tekst vooral zien wat destijds over een grondstof werd gezegd. Het werk was geen gecontroleerd onderzoek naar werkzaamheid volgens hedendaagse maatstaven.
Waarom noemde Dioscorides het een wortel?
In de passage wordt Agarikon vergeleken met een wortelachtig product; andere verklaringen brengen het in verband met bomen en rottend hout. Dat is geen eenvoudige tegenstrijdigheid die een moderne lezer kan wegstrepen. Het toont de grens van de toenmalige natuurkundige categorieën. Schimmels waren nog niet systematisch ondergebracht in een eigen biologisch rijk. Een hard, bleek stuk dat uit een langeafstandsroute kwam, kon in de handel als wortel worden opgevat, ook wanneer het materiaal oorspronkelijk een houtzwam was. De voor ons vertrouwde termen vruchtlichaam, sporen en mycelium bestonden in dit verklaringskader niet.
Mannelijk en vrouwelijk: historische etiketten
Dioscorides onderscheidt typen met termen die als mannelijk en vrouwelijk worden vertaald. Daarbij noemt hij onder andere verschillen in vorm of de structuur van het binnenste. Moderne lezers mogen dat niet lezen als bewijs dat individuele Agarikon-vruchtlichamen biologisch mannelijk of vrouwelijk zijn. In oudere materia-medica-literatuur waren zulke paren ook een manier om kwaliteit, sterkte, uiterlijk of handelsvarianten te ordenen. De terminologie vertelt iets over de classificatie die de auteur overnam. Wie haar zonder toelichting herhaalt, maakt van een historisch handelsverschil een onjuiste mycologische bewering.
Een naam is niet hetzelfde als een specimen
De tekst noemt plaatsen zoals Agaria en Galatia en bespreekt een bleek, later bitter materiaal. Die aanwijzingen passen bij interpretaties waarin de huidige lariksgebonden houtzwam een rol speelt. Toch is niet voor elke antieke partij bekend welke soort het betrof. Grienke en collega's merken in hun historische bespreking van Europese houtzwammen op dat ook Fomes fomentarius in identificatiediscussies is betrokken. Dat onderscheid is belangrijk: twee soorten kunnen in de geschiedenis als grondstof onder verwante namen zijn aangeduid. De hedendaagse Latijnse soortnaam op een historische beschrijving plakken zonder voorbehoud gaat dan te ver.
Plinius schrijft in een andere context
Ook Plinius de Oudere spreekt in zijn Naturalis historia over agaricum. In boek XXV beschrijft hij een witte, schimmelachtige stof op bomen, met verschillen tussen zachtere en hardere varianten. Elders in zijn encyclopedie verschijnt de naam in een verhaal over bosproducten. Zijn teksten tonen het belang van oudere bronnen, maar ook het risico van compilatie. Plinius verzamelde veel kennis die hij niet zelf kon verifiëren. Wanneer beschrijvingen verschillen, moeten historici die verschillen zichtbaar maken in plaats van er achteraf één perfecte botanische soortbeschrijving van te construeren.
Waarom vertalingen uiteenlopen
Oude natuurtermen hebben zelden één modern equivalent. Een Griekse term kan in een Latijnse tekst anders worden omschreven en vervolgens in een negentiende-eeuwse vertaling opnieuw worden geïnterpreteerd. Een vertaler kan tussen haakjes een moderne plant- of schimmelnaam toevoegen om de lezer te helpen. Die toevoeging is een wetenschappelijke hypothese van de vertaler, niet automatisch een woord van Dioscorides zelf. Wie historisch zorgvuldig wil werken, scheidt dus de oorspronkelijke zin, de vertaling en het commentaar. Dat is extra belangrijk bij organismen waarvoor geen antiek specimen is bewaard.
Wat zulke teksten wel bewijzen
De antieke passages laten zien dat een onder de naam Agarikon bekend materiaal werd verhandeld, ingedeeld en beschreven in de medische literatuur van de mediterrane wereld. Ze geven aanwijzingen over waargenomen smaak, textuur en vermeende geografische herkomst. Ook bewijzen ze dat de auteurs onderscheid probeerden te maken tussen productkwaliteiten. Dat zijn zinvolle historische gegevens. Ze vertellen iets over netwerken van kennis en over de manieren waarop mensen natuurlijke grondstoffen categoriseerden voordat moderne taxonomie bestond.
Wat ze niet bewijzen
Ze tonen niet aan dat een hedendaags supplement met Laricifomes officinalis dezelfde samenstelling heeft als een Romeinse handelswaar. Ze bewijzen geen genezende werking, geen veilig gebruik bij moderne patiënten en geen ononderbroken productketen. Een historische dosis of toepassingssuggestie is geen hedendaags advies. Zelfs wanneer de soortidentiteit aannemelijk is, kunnen droogtechnieken, bewaartijd, herkomst en kwaliteit verschillen. De medische betekenis van een antieke tekst is historisch; actuele gezondheidsclaims vereisen afzonderlijk wetenschappelijk en juridisch bewijs.
Een bruikbare manier van citeren
Wie een specifieke bewering bespreekt, noemt auteur, werk, boek en passage, en gebruikt indien mogelijk een gecontroleerde editie. Leg uit of de genoemde soort door de antieke schrijver is benoemd of door een moderne commentator wordt voorgesteld. Scheid het feit dat een materiaal werd beschreven van wat de schrijver geloofde dat het kon doen. Zo ontstaat een geschiedenis die tegelijk boeiend en toetsbaar is. Agarikon laat goed zien hoe ver historische teksten ons kunnen brengen, en waarom hun waarde groter wordt wanneer we hun grenzen erkennen.
Een moderne annotatie hoort duidelijk gemarkeerd te zijn
Bij een vertaling van De materia medica kan de uitgever tussen haakjes aangeven dat agarikon mogelijk met een bepaalde houtzwam overeenkomt. Zulke verklarende toevoegingen zijn nuttig, mits de lezer weet dat het om modern commentaar gaat. Ook plaatsnamen in antieke werken verdienen die behandeling. 'Sarmatië' duidt geen stabiele moderne staat aan en een handelsroute kan door verschillende streken lopen. Door een vertaling te vergelijken met de brontekst en met andere getuigenissen ontstaat een beter beeld van de kennis die de schrijver werkelijk kon hebben. Daarmee wordt de discussie over soortidentificatie preciezer.
Bronnen en verdere lectuur
Dioscorides, De materia medica, boek III, hoofdstuk 1 (Agarikon). Plinius de Oudere, Naturalis historia, boek XXV, hoofdstuk 57 en boek XVI, hoofdstuk 13, volgens klassieke hoofdstukindelingen. Grienke, U. en collega's (2014), 'European medicinal polypores – A modern view on traditional uses', Journal of Ethnopharmacology. Gerard, J., The Herball or Generall Historie of Plantes (1597), als voorbeeld van latere overdracht van natuurhistorische kennis.