De rol van vertaling bij Agaricus
Een wetenschappelijke naam lijkt taalgrenzen moeiteloos te passeren. Bij de amandelchampignon is de werkelijkheid ingewikkelder. De soort wordt in hedendaagse literatuur meestal Agaricus subrufescens genoemd, maar oudere studies spreken dikwijls over Agaricus blazei of Agaricus brasiliensis. In het Portugees, Japans en Chinees circuleren bovendien handels- en volksnamen. Wanneer teksten worden vertaald zonder naar de oorspronkelijke bron en de gebruikte soortopvatting te kijken, kan de betekenis verschuiven. De geschiedenis van deze paddenstoel is daardoor ook een geschiedenis van woorden.
Een Latijnse naam is niet automatisch eenduidig
In de wetenschappelijke naamgeving telt niet alleen het woord op zichzelf, maar ook wie het publiceerde en op welk materiaal de beschrijving berustte. Agaricus subrufescens Peck werd in 1893 beschreven. De naam Agaricus blazei Murrill dateert uit 1945 en verwijst oorspronkelijk naar materiaal uit Florida. Later werd die naam door andere onderzoekers gebruikt voor de Braziliaanse handelszwam. Een wetenschapper kan die tweede toepassing aanduiden als ‘A. blazei sensu Heinemann’. Wanneer een vertaler het woord ‘sensu’ en de naam van de auteur laat vallen, verdwijnt precies de nuance die voor een correcte historische identificatie nodig is. Twee gelijk geschreven soortnamen in verschillende publicaties kunnen daardoor verschillende taxonomische interpretaties vertegenwoordigen.
Portugees: namen die een plaats en een verhaal dragen
In Braziliaanse context komen termen als cogumelo-do-sol en cogumelo de Deus voor. Zij klinken heel anders dan een Latijnse soortnaam en kunnen sterke associaties oproepen. Een letterlijke Nederlandse vertaling, bijvoorbeeld ‘zonnepaddenstoel’, zegt echter weinig over wat een lokale bron precies bedoelde. Was het een algemene marktnaam, de naam voor één productlijn of een aanduiding van een regionaal verzamelde soort? Een latere auteur kan een bestaande volksnaam benutten om een specifieke cultivar te presenteren. Wie de Portugese term in een historische bron aantreft, moet daarom weten op welke periode, regio en paddenstoel die betrekking had. Mooie vertalingen vervangen geen taxonomisch onderzoek.
Japans: himematsutake als brug naar de markt
De Japanse naam ‘himematsutake’ bevat een herkenbare verwijzing naar matsutake. Een oppervlakkige vertaling kan daarvan een variant van de echte matsutake maken. Maar de commercieel bedoelde amandelchampignon is een Agaricus-soort, terwijl matsutake doorgaans Tricholoma matsutake is. Beide hebben een andere ecologie en taxonomische plaats. Japanse namen speelden een rol bij het bekend worden van Braziliaans materiaal in internationale kweek- en onderzoekskringen. Het is dus belangrijk om te onderscheiden tussen de geschiedenis van een naam in de handel en de oorspronkelijke biologische soort. Een goede vertaling kan de volksnaam behouden en direct uitleggen welke Latijnse naam in de gegeven publicatie wordt bedoeld.
Chinees: 姬松茸 en de letterlijke lezing
De Chinese naam 姬松茸 wordt doorgaans omgezet in de pinyin-schrijfwijze Ji Song Rong. Wanneer een automatische vertaler alleen het bekende onderdeel 松茸 herkent, kan er onterecht ‘matsutake’ in de Nederlandse tekst verschijnen. Een ingrediënt op een receptenlijst wordt dan verkeerd geïdentificeerd. Ook het terugvertalen van het Engelse ‘almond mushroom’ kan problemen opleveren, omdat verschillende culinaire termen in omloop kunnen zijn. Daarom is een tweetalige ingrediëntenlijst het betrouwbaarst wanneer zij naast de originele karakters een wetenschappelijke naam en zo nodig een korte toelichting bevat. De lezer kan vervolgens nagaan of het gaat om een gedroogd vruchtlichaam, poeder of een ander product.
De overstap naar Agaricus subrufescens
Richard Kerrigans taxonomische analyse uit 2005 ondersteunde de identificatie van de Braziliaanse teeltvormen met de veel eerder beschreven A. subrufescens. Die herindeling is van groot belang voor literatuurzoekers. Een moderne review kan studies over A. blazei opnemen omdat het beschreven materiaal, in de relevante betekenis, tot dezelfde soort wordt gerekend. Maar een databank die namen mechanisch samenvoegt, kan ook resultaten van verschillend materiaal bij elkaar plaatsen. Het is daarom essentieel om het gebruikte specimen, de stam en de werkwijze te controleren. ‘Synoniem’ betekent in een zorgvuldig onderzoek niet dat iedere publicatie met die naam zonder meer uitwisselbaar is.
Waarom historische recepten kwetsbaar zijn
Een recept kan van generatie op generatie worden overgeschreven of online in tientallen talen verschijnen. Tijdens dat proces worden ingrediënten soms gemoderniseerd, vereenvoudigd of vervangen. Een oud gerecht met een ongespecificeerde zwam kan in een moderne hervertelling opeens Agaricus subrufescens bevatten. Als later een tekst verwijst naar die hervertelling, lijkt er een lange historische keten te bestaan terwijl de precieze soortaanduiding pas recent is toegevoegd. Dat probleem is niet beperkt tot China. Ook in Japanse en Braziliaanse kookliteratuur kunnen nieuwe handelsnamen oude algemene termen verdringen. Bronvergelijking vraagt daarom steeds de oudste bereikbare versie, niet alleen een vlot leesbare hedendaagse parafrase.
De gevolgen voor zoekmachines en databases
Een database kan dezelfde paddenstoel onder drie Latijnse namen en meerdere volksnamen indexeren. Dat is handig voor vindbaarheid, maar schept ook risico op kunstmatige dubbeltellingen. Wanneer een review tien artikelen onder A. blazei en tien onder A. subrufescens vindt, zijn dat mogelijk overlappende onderzoeken. Voor een correcte literatuurstudie moeten titels, auteurs, publicatiejaren en gebruikte preparaten worden vergeleken. Bij vertaling naar Nederlands is het raadzaam de oorspronkelijke wetenschappelijke naam uit een onderzoek niet stilzwijgend te vervangen. Een toelichting tussen haakjes maakt beter duidelijk welke hedendaagse soortopvatting wordt gevolgd, zonder de historische documentatie te vervormen.
Heldere terminologie voor lezers
Een begrijpelijke Nederlandse tekst kan kiezen voor ‘amandelchampignon (Agaricus subrufescens)’, met direct daarna: ‘in oudere publicaties vaak Agaricus blazei genoemd’. Bij Chinese recepten kan ‘Ji Song Rong (姬松茸)’ worden toegevoegd. Zo worden biologische identificatie en culturele naam niet met elkaar verward. Voor matsutake hoort de afzonderlijke naam Tricholoma matsutake in beeld te blijven. Deze werkwijze maakt teksten langer dan een simpele één-op-één vertaling, maar veel nauwkeuriger. De lezer krijgt niet alleen een woord, maar ook de voorwaarden waaronder dat woord betrouwbaar is.
Een voorbeeld van een fout in een vertaalde studie
Stel dat een Engelstalig overzicht Agaricus blazei vermeldt en in een Nederlandse samenvatting de naam zonder toelichting vervangt door Agaricus subrufescens. Dat kan in de gebruikelijke historische betekenis verdedigbaar zijn, maar alleen als het onderzochte materiaal voldoende is geïdentificeerd. Bij onbekende herkomst kan de vertaling meer zekerheid suggereren dan het oorspronkelijke onderzoek biedt. Nog problematischer wordt het wanneer dezelfde samenvatting een resultaat over een geïsoleerd extract vertaalt als een effect van de paddenstoel in zijn geheel. Dan verandert niet alleen de naam, maar ook de strekking van het bewijs.
Bronnen en controlepunten
Kerrigan, 2005, ‘Agaricus subrufescens, a cultivated edible and medicinal mushroom, and its synonyms’, Mycologia 97(1), 12–24. Wisitrassameewong en collega’s, 2012, ‘Agaricus subrufescens: A review’, Saudi Journal of Biological Sciences 19(2), 131–146. Controleer bij vertalingen de oorspronkelijke schrijfwijze, naamgever, datum en de gebruikte soortinterpretatie.