Sanghwang: Sanghuang in de Chinese geschiedenis
De Chinese term sanghuang is ouder dan het wetenschappelijke geslacht Sanghuangporus. In teksten, handel en hedendaagse onderzoeksrapporten kan dezelfde benaming verschillende betekenissen hebben. Wie die geschiedenis wil begrijpen, moet onderscheid maken tussen overgeleverde namen, controleerbare botanische gegevens en de latere identificatie van schimmels met microscopen en DNA.
Een traditionele naam met meerdere lagen
Het Chinese woord sang kan met moerbei worden verbonden, terwijl huang naar geel verwijst. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat iedere zwam die sanghuang heet op een moerbeiboom moet groeien. De werkelijkheid is ingewikkelder. Chinese vakliteratuur en lokale namen zijn in verschillende perioden gebruikt voor een reeks houtzwammen. Sommige soorten zijn aan moerbei gekoppeld, andere groeien eerder op andere loofbomen. De naam kan dus zowel een historische materiaalcategorie als een nauwkeurig afgebakende soort aanduiden, afhankelijk van de schrijver. Juist daarom is het belangrijk oude teksten niet woord voor woord naar een moderne soortidentiteit te vertalen.
Waarom oude natuurhistorische teksten moeilijk te koppelen zijn
Historische Chinese beschrijvingen werden gemaakt zonder de taxonomische conventies van hedendaagse mycologen. Een auteur kon kleur, groeiplaats, houtsoort, uiterlijk en traditionele toepassingen beschrijven, maar geen DNA-sequentie vastleggen. Handschriftelijke overlevering, latere herdrukken en verschillen in regionale terminologie zorgen voor extra onzekerheid. Daarbij is een plantnaam soms een traditioneel verzamelwoord voor meerdere verwante bomen. Een passage over een geelachtige houtzwam geeft daarom informatie over de manier waarop men een natuurmateriaal kende; zij identificeert niet vanzelf een huidige Sanghuangporus-soort. Een zorgvuldige historische reconstructie maakt onderscheid tussen een primaire tekst, de datering van die tekst en de interpretatie door moderne onderzoekers.
De rol van de moerbeiboom
Moerbeibomen behoren tot het geslacht Morus en hebben een lange rol in Oost-Aziatische landschappen, onder meer door de productie van bladeren voor de zijderupsteelt. Een zwam op moerbeihout kon daardoor relatief gemakkelijk worden opgemerkt in een omgeving waarin die boom al bekend was. Toch is een band met moerbei geen universele eigenschap van alle schimmels die onder de naam sanghuang worden besproken. Moderne taxonomie maakt duidelijk dat Sanghuangporus sanghuang specifiek met Morus is geassocieerd, maar andere Sanghuangporus-soorten juist met bijvoorbeeld Syringa of andere houtige gastheren in verband worden gebracht. Zo krijgt een oud detail over de boomsoort opnieuw wetenschappelijke betekenis.
De twintigste eeuw: één naam voor veel materiaal
Lange tijd gebruikten onderzoekers de naam Phellinus linteus voor de houtzwammen die met sanghuang werden geassocieerd. Dat had praktische gevolgen. Oude beschrijvingen uit China, Japan en Korea werden in overzichtsartikelen gemakkelijk samengebracht alsof zij dezelfde soort betroffen. In 1998 wezen Chinese mycologen op een belangrijk taxonomisch probleem: de oorspronkelijke afbakening van P. linteus hoorde niet simpelweg bij alle Aziatische sanghuang-vondsten. Andere namen, waaronder Phellinus baumii, kwamen daardoor in beeld. Het was een fase waarin de wetenschap nog zocht naar een consequente grens tussen uiterlijke gelijkenis, geografische herkomst en biologische verwantschap. Een traditionele handelsnaam bleef bestaan, terwijl wetenschappelijke namen meerdere keren veranderden.
Een mijlpaal in 2012
Wu, Hattori en Dai beschreven in 2012 de moerbei-gebonden soort als Inonotus sanghuang. Dat was een belangrijk moment omdat onderzoekers de traditionele naam koppelden aan een formeel beschreven soort met een omschreven ecologie en vergelijkbaar onderzoeksmateriaal. Daarmee werd niet bewezen dat alle historische vermeldingen over deze ene soort gingen. Wel ontstond een precieze wetenschappelijke referentie voor de specifieke zwam die met moerbei samenhangt. Dit verschil is essentieel voor het lezen van literatuur: een formele soortbeschrijving is iets anders dan het achteraf toepassen van die soortnaam op eeuwenoude documenten.
Het ontstaan van het geslacht Sanghuangporus
In 2016 werd het geslacht Sanghuangporus voorgesteld om een fylogenetisch samenhangende groep houtzwammen duidelijker af te bakenen. De soort die in 2012 als Inonotus sanghuang was beschreven, kreeg daarbij de combinatie Sanghuangporus sanghuang. Moleculair onderzoek maakte zichtbaar dat uiterlijk gelijkende schimmels niet noodzakelijk in hetzelfde geslacht of dezelfde soort thuis horen. Het nieuwe geslacht plaatste de traditioneel bekende schimmels in een stamboom die met meerdere genetische markers kon worden onderzocht. Sindsdien verschijnen in de literatuur zowel de nieuwe namen als oude synoniemen. Een betrouwbare auteur moet de periode en de bedoelde soort in het oog houden in plaats van alle namen zonder toelichting als uitwisselbaar te gebruiken.
Wat vertellen gastheerbomen over de geschiedenis?
Een houtzwam leeft niet los van zijn boom. Het hout levert voedsel, een groeiplaats en een ecologische context. Dat maakte gastheren historisch al zichtbaar in beschrijvingen: de boom hielp een verzamelaar bij het herkennen van een vindplaats. Voor moderne onderzoekers is de gastheer een extra aanwijzing bij taxonomisch onderzoek, maar geen zelfstandig sluitend bewijs. Een soort kan soms meer dan één boom benutten en verzamelde gegevens kunnen onjuist zijn. Goede veldnotities bevatten daarom de boomidentificatie, locatie, datum en kenmerken van het vruchtlichaam. DNA en een bewaard specimen vullen die informatie aan. Zo kunnen onderzoekers nagaan of een historische naam werkelijk steeds naar dezelfde biologische groep verwijst.
Oude geschriften zijn geen bewijs van moderne werkzaamheid
Dat een zwam in een historische materia medica voorkomt, betekent dat zij in een bepaalde kennis- en cultuurtraditie een plaats innam. Het betekent niet dat een hedendaags poeder of extract dezelfde samenstelling heeft, laat staan dat het een ziekte voorkomt of behandelt. De stap van een historische vermelding naar een gezondheidsclaim is wetenschappelijk niet gerechtvaardigd. Zelfs moderne laboratoriumresultaten bij geïsoleerde stoffen kunnen niet rechtstreeks worden vertaald naar een effect bij mensen. In een historisch artikel verdienen teksten, teelt, namen en veranderende kennis daarom voorrang boven onbewezen claims. Zo blijft cultuurgeschiedenis onderscheiden van klinisch onderzoek en commerciële marketing.
Hoe kunnen lezers Chinese bronnen vergelijken?
Een eerste vraag is wanneer de tekst daadwerkelijk ontstond; een vaak geciteerde titel kan later zijn samengesteld of herzien. Kijk daarna of de naam voor een plant, een schimmel of een bewerkte grondstof wordt gebruikt. Is er informatie over een groeiboom of regio? Zijn er hedendaagse museumexemplaren die met dezelfde beschrijving worden vergeleken? En gebruikt het moderne onderzoek een formeel geïdentificeerde soort? Een tekst met alleen de naam sanghuang mag men niet automatisch gelijkstellen aan S. sanghuang. Door deze vragen consequent te stellen wordt de rijke Chinese geschiedenis nauwkeuriger en interessanter, zonder haar kunstmatig eenvoudiger te maken.
Bronnen en verdere verdieping
- Wu, S.-H., Hattori, T. en Dai, Y.-C. (2012). Formele beschrijving van Inonotus sanghuang.
- Zhou, L.-W. en collega's (2016). Instelling en systematiek van het geslacht Sanghuangporus. Fungal Diversity.
- Frontiers in Microbiology (2022). Current advances and potential trends of the polysaccharides derived from medicinal mushrooms sanghuang. DOI: 10.3389/fmicb.2022.965934.
- Zhou en collega's (2021). Addressing widespread misidentifications of traditional medicinal mushrooms in Sanghuangporus through ITS barcoding. Persoonlijke soortidentificatie staat centraal, niet therapeutische gevolgtrekkingen.