Reishi: De zes kleuren van Lingzhi
Rode, groene, gele, witte, zwarte en purperen Lingzhi: wie die zes kleuren tegenkomt, kan denken aan zes verschillende paddenstoelen die allemaal onder de naam Reishi worden verkocht. Historisch gezien ligt het anders. De zogeheten zes zhi of zes kleuren van Lingzhi komen uit Chinese materia medica en zijn verbonden met een classificatie van smaak, kosmos en lichamelijke functies. Die indeling is fascinerend als cultuurgeschiedenis, maar vormt geen moderne determinatiesleutel voor zes genetisch afgebakende schimmelsoorten. Het onderscheid is belangrijk voor iedereen die traditionele bronnen zorgvuldig wil lezen.
Welke zes namen worden genoemd?
De overlevering vermeldt qingzhi (青芝), chizhi (赤芝), huangzhi (黃芝), baizhi (白芝), heizhi (黑芝) en zizhi (紫芝). Ze worden gewoonlijk vertaald als blauwgroene, rode, gele, witte, zwarte en purperen zhi. ‘Blauwgroen’ vraagt extra aandacht: het karakter 青 kan afhankelijk van periode en context iets anders betekenen dan het Nederlandse woord blauw of groen. De historische kleurwoorden volgen dus niet één-op-één de huidige commerciële kleurbenamingen. Een juiste vergelijking begint met de oorspronkelijke karakters in plaats van alleen met moderne Engelstalige tabellen.
Kleur, smaak en vijf-fasenleer
In traditionele classificaties worden kleuren verbonden met smaken en met de vijf fasen of wuxing: hout, vuur, aarde, metaal en water. In overgeleverde passages is groen/blauwgroen gekoppeld aan zuur, rood aan bitter, geel aan zoet, wit aan scherp en zwart aan zout. Purper verschijnt naast die reeks als aanvullende categorie. De verbanden werden gebruikt om natuurlijke verschijnselen symbolisch te ordenen. Dat is wezenlijk anders dan een laboratoriumresultaat. Een kleur-smaakkoppeling in een oude tekst vertelt iets over toenmalige kennisconcepten; zij bewijst niet dat een rode houtzwam chemisch noodzakelijk bitter is of dat een witte soort bij een bepaald orgaan hoort.
Rode zhi: chizhi en danzhi
De rode categorie komt onder namen als chizhi en danzhi voor. Oude teksten koppelen haar aan rode of koraalachtige verschijningsvormen en aan beschrijvingen binnen de traditionele geneesmiddelenleer. Tegenwoordig wordt rode, gelakte Lingzhi geregeld afgebeeld met een stevige hoed, een lichte groeirand en een donkere, glanzende bovenzijde. Er kunnen echter verschillende Ganoderma-soorten zijn die een roodachtige hoed vormen. Een illustratie van rood zhi uit een bencao-boek kan daarom niet zonder aanvullende gegevens worden vertaald naar één modern Latijns binomen. In wetenschappelijke artikelen is nauwkeurige identificatie nodig, vooral wanneer gegevens van verschillende kweekstammen worden vergeleken.
Groen, geel en wit: historische categorieën
De groene categorie draagt in de overlevering ook de naam longzhi, de zhi van de draak. Gele zhi wordt als jinzhi, gouden zhi, genoemd; witte zhi als yuzhi, jade-zhi. Zulke namen laten zien dat beschrijving en symboliek in elkaar kunnen overlopen. Een groeivorm die in een tekst met jade wordt vergeleken, hoeft niet wit als zuiver pigment te zijn. Ook de vergelijkingen met goud of veren zijn literaire aanwijzingen en kunnen later worden herhaald zonder nieuw natuuronderzoek. Voor een hedendaagse lezer is het interessanter te begrijpen waarom zulke metaforen werden gekozen dan te zoeken naar zes potjes extract in overeenkomstige kleuren.
Zwarte en purperen zhi: waarom extra voorzichtigheid nodig is
Zwarte en purperen zhi nemen in de oude teksten een bijzondere plaats in. Bij heizhi wordt een donkere verschijningsvorm beschreven; zizhi wordt met een purperen kleur en houtachtige groeivormen in verband gebracht. Sommige moderne publicaties verbinden traditionele kleurcategorieën aan afzonderlijke huidige soorten. Dat kan een werkhypothese zijn, maar een eenduidige vergelijking vereist oud referentiemateriaal of uitzonderlijk precieze beschrijvingen die meestal ontbreken. Ook verandert de zichtbare tint van een schimmel met ouderdom, vocht, licht en verwerking. Een zwartgedroogd stuk houtzwam hoeft daarom geen historische ‘zwarte Lingzhi’ te zijn.
Wat zeggen Chinese primaire teksten daadwerkelijk?
In het digitale Bencao Jing Jizhu zijn zes aparte zhi-ingangen te vinden, met verschillende kleur- en smaakvermeldingen. Het Bencao Mengquan geeft eveneens de zes categorieën en verbindt ze met beelden als koraal, gouden materiaal en jade. Dit zijn controleerbare historische tekstgetuigen. Hun betekenis wordt echter alleen duidelijk wanneer we de context bekijken: welke auteur formuleerde een passage, welke kopiist of commentator voegde uitleg toe en hoe werd de tekst later gedrukt? Een moderne tabel die oude claims letterlijk overneemt zonder dat onderscheid, suggereert een zekerheid die de bronnen niet bieden.
Kan DNA de zes kleuren alsnog bevestigen?
DNA-onderzoek kan aantonen dat een hedendaags schimmelexemplaar tot een bepaalde genetische afstammingslijn behoort. Bij Ganoderma gebruiken onderzoekers onder meer ITS-sequenties en aanvullende genen, omdat één marker niet altijd voldoende onderscheid geeft. Maar DNA van een nieuw verzamelde rode lakzwam kan niet bewijzen dat die soort gelijk was aan de ‘rode zhi’ die een commentator eeuwen geleden bedoelde. Voor zo'n historische koppeling zouden betrouwbaar gelokaliseerde en bewaarde specimens uit de betrokken tekstcontext nodig zijn. De zes kleuren zijn dus beter te beschouwen als historische taal dan als zes moderne DNA-resultaten.
Hoe wordt de zeskleurenindeling tegenwoordig misbruikt?
Op commerciële websites verschijnen soms tabellen waarin aan elke kleur specifieke gezondheidsvoordelen worden toegeschreven, alsof een oude symbolische categorie een moderne medische beoordeling heeft doorstaan. Dat is een interpretatiesprong. Er is een onderscheid tussen het beschrijven van een historische opvatting en het aanbevelen van een product voor een lichaamsfunctie. Ook is niet vastgesteld dat alle handelsproducten met het woord Lingzhi overeenkomen met de historische categorieën. Wie wil vergelijken, kijkt naar wetenschappelijke soortnaam, gebruikte delen van het organisme, teeltcondities, analysegegevens en toepasselijke productwetgeving; de kleurbenaming alleen is daarvoor onvoldoende.
Wat leren de zes kleuren ons dan wel?
De zeskleurenleer laat zien hoe Chinese auteurs natuurlijke vondsten integreerden in grotere systemen van overeenkomsten en betekenissen. Ze verbindt kleurwaarneming met taal, religieuze verbeelding en oudere classificatievormen. Moderne mycologie biedt andere vragen: welke soort is het, wat zijn haar sporenkenmerken, waar groeit zij en welke DNA-sequenties horen erbij? Beide benaderingen kunnen historisch interessant zijn, zolang de resultaten niet worden verwisseld. Door de zes namen als teksten te bestuderen in plaats van als bewezen productcategorieën blijft de rijkdom van het onderwerp behouden, zonder de wetenschap meer te laten zeggen dan zij kan onderbouwen.
Bronnen voor verdere verdieping
Chinese Text Project, Bencao Jing Jizhu, ingangen 青芝, 赤芝, 黃芝, 白芝, 黑芝 en 紫芝. Chinese Text Project, Bencao Mengquan, bespreking van 靈芝草 en de zes kleurcategorieën. ‘Historical and current perspectives on therapeutic potential of higher basidiomycetes: an overview’, 2019, PMCID PMC6749005, voor een secundair historisch overzicht. De traditionele functies in die bronnen zijn cultuurhistorische gegevens, niet onafhankelijk aangetoonde effecten van voedingsproducten.