Reishi: De lakzwam in oude natuurverzamelingen
Oude natuurhistorische collecties kunnen een schimmel een tweede leven geven. Een gedroogde lakzwam die tientallen jaren geleden werd verzameld, kan vandaag worden onderzocht met microscopen en soms DNA-methoden die de oorspronkelijke verzamelaar niet kende. Juist bij Reishi is dat van grote betekenis, omdat de namen Ganoderma lucidum, Lingzhi en andere verwante aanduidingen historisch vaak door elkaar zijn gebruikt. Een fungarium — een wetenschappelijke collectie van schimmels — bewaart niet alleen natuurlijke objecten, maar ook gegevens over hun vindplaats, verzamelaar en naamgeving. Daardoor kan het helpen om fouten in oude determinaties zichtbaar te maken en de herkomst van een wetenschappelijke soortnaam te controleren.
Wat is een fungarium eigenlijk?
Een fungarium lijkt in functie op een herbarium, maar richt zich op schimmels. Verzamelingen bevatten bijvoorbeeld gedroogde vruchtlichamen, microscopische preparaten en documentatie over groeiplaats, datum en verzamelaar. Het specimen krijgt een uniek registratienummer, zodat onderzoekers bij een publicatie naar precies hetzelfde object kunnen verwijzen. Bij een gelakte houtzwam kunnen naast het gedroogde materiaal gegevens over de gastheerboom, de vorm en de sporen worden vastgelegd. Een label uit het verleden kan onvolledig zijn, maar is vaak nog waardevoller dan een moderne productfoto zonder herkomst. Het herhaalbare karakter van een museumexemplaar maakt het mogelijk om dezelfde determinatie later opnieuw kritisch te beoordelen.
Hoe ontstond de Europese naamgeschiedenis?
William Curtis publiceerde in 1781 de naam Boletus lucidus voor een Britse zwam. In 1881 bracht Petter Adolf Karsten de soort onder in Ganoderma, waarmee de combinatie Ganoderma lucidum ontstond. Die publicatiegeschiedenis wordt vastgelegd in databases als Index Fungorum en Species Fungorum. Voor een mycoloog is het belangrijk welke beschrijving bij de oorspronkelijke naam hoort en met welk referentiemateriaal latere onderzoekers de soort vergelijken. Wetenschappelijke namen worden niet geldig doordat ze vaak op internet verschijnen. Hun betekenis hangt samen met nomenclatorische regels en de mogelijkheid om de naam terug te voeren op een oorspronkelijke beschrijving en het betrokken typeconcept.
Waarom zijn type-exemplaren bijzonder?
Een type-exemplaar heeft in de biologische nomenclatuur een specifieke functie: het verbindt een wetenschappelijke naam met een object of oorspronkelijk gedocumenteerd materiaal. Het hoeft niet het grootste of mooiste exemplaar van de soort te zijn. Het is vooral het vaste referentiepunt wanneer onderzoekers discussie krijgen over de betekenis van een naam. Bij oude schimmelcollecties kan het type broos, fragmentarisch of genetisch moeilijk te onderzoeken zijn. Daarom zijn soms aanvullende, zorgvuldig benoemde collecties nodig om de soortidentiteit te verduidelijken. Het bestuderen van typen is wezenlijk iets anders dan een handelsproduct herkennen aan de kleur van de hoed.
Het Chinese HMAS-fungarium
Het fungarium van het Institute of Microbiology van de Chinese Academy of Sciences staat bekend onder de afkorting HMAS. Deze collectie bevat historische exemplaren die een belangrijke rol spelen in de taxonomie van Oost-Aziatische Lingzhi. In een onderzoek uit 2023 werden onder andere het type-exemplaar van Ganoderma sichuanense (HMAS 42798), een exemplaar uit de typeomgeving (HMAS 244431) en een vroeg gekweekt specimen (HMAS 25103) onderzocht. Het laatste exemplaar is verbonden met een kweek uit 1959. Door zulke nummers te publiceren kunnen andere wetenschappers precies nagaan op welk materiaal een taxonomische conclusie berust. Dat maakt de discussie aanzienlijk nauwkeuriger dan een vergelijking van losse afbeeldingen uit oude boeken.
Wat als oud DNA beschadigd is?
Het DNA van lang bewaard schimmelmateriaal kan afbreken. Ook zijn conservering, vervuiling en de hoeveelheid beschikbaar weefsel van invloed op de analyse. In de HMAS-studie uit 2023 werd beschreven dat het DNA van een historisch kweekexemplaar sterk gedegradeerd was. Daarom kozen onderzoekers voor een aangepaste aanpak om toch bruikbare genetische informatie te verzamelen. Dat betekent niet dat ieder oud museumstuk probleemloos kan worden gesequencet. Resultaten moeten worden beoordeeld in het licht van methode, mogelijke verontreiniging en de kwaliteit van de vergelijking. Soms blijven morfologische kenmerken en goed gedocumenteerde vindplaatsinformatie juist doorslaggevend.
Cornell en de terugkeer van Chinese collecties
Ook buitenlandse collecties bewaren belangrijk materiaal over Chinese schimmels. Het Cornell Plant Pathology Herbarium beschrijft hoe in 2009 maar liefst 2.278 specimens die oorspronkelijk in China waren verzameld, werden overgedragen aan Chinese instellingen. Ze waren eerder naar Cornell gebracht door Chinese mycologen S.C. Teng en F.L. Tai, die daar in de vroege twintigste eeuw studeerden. Het verhaal laat zien dat historische wetenschap internationale netwerken omvatte: materiaal reisde tussen landen, werd opnieuw georganiseerd en kon uiteindelijk terugkeren. Cornell noemt in zijn collectiegeschiedenis ook een onder de naam Ganoderma lucidum opgeslagen schimmel. Zulke gegevens zijn nuttig, maar een oude etiketnaam blijft een historisch gegeven en kan later herzien worden.
Hoe herkennen onderzoekers fouten op oude labels?
Een onderzoeker controleert eerst wat er werkelijk bij het specimen is bewaard: datum, verzamelaar, locatie, substraat en oorspronkelijke determinatie. Daarna kan het gedroogde vruchtlichaam opnieuw worden bekeken. Sporenmaten, oppervlaktestructuur en andere anatomische details kunnen met moderne literatuur worden vergeleken. Wanneer het materiaal toereikend is, kunnen DNA-markers extra bewijs leveren. Een herdeterminatie moet traceerbaar worden vastgelegd, zodat de oorspronkelijke naam niet uit de geschiedenis verdwijnt. Een waardevolle collectie bewaart immers ook het verloop van wetenschappelijke inzichten. Bij Reishi is die geschiedenis belangrijk omdat dezelfde naam soms voor verschillende geografische soorten werd gebruikt.
Waarom helpen collecties bij moderne onderzoeksvergelijkingen?
Stel dat een onderzoek in de jaren tachtig een extract van ‘G. lucidum’ beschreef. Zonder opgeslagen specimen kan men later moeilijk vaststellen welke soort daadwerkelijk in het experiment werd gebruikt. Als er wél referentiemateriaal is, kan de identificatie eventueel opnieuw worden gecontroleerd. Dat is essentieel bij het vergelijken van chemische profielen, omdat verwante schimmelsoorten kunnen verschillen. Het probleem is niet uniek voor Reishi; het is een algemeen vraagstuk van reproduceerbaarheid in natuurstofonderzoek. Een wetenschappelijke publicatie wordt sterker wanneer de gebruikte stam, het herkomstnummer en de methode voor soortidentificatie traceerbaar zijn. Oude collecties bieden soms juist het bewijs dat latere onderzoekers nodig hebben.
Van museumobject naar digitale databank
Veel fungaria maken hun catalogi digitaal doorzoekbaar. Een digitaal record kan specimen- en taxonomiegegevens combineren met een afbeelding, de collectie waar het materiaal ligt en soms een DNA-sequentie. Daardoor kan een onderzoeker vanaf een andere instelling gericht om materiaal of aanvullende informatie vragen. Toch is niet ieder record volledig. Een geautomatiseerde naamherkenning kan bovendien verouderde soortnamen overnemen. Een digitaal exemplaar is daarom een ingang naar onderzoek, niet automatisch een definitieve determinatie. Voor een betrouwbare analyse zijn ook de oorspronkelijke labels en de betrokken wetenschappelijke publicaties belangrijk. Dat maakt digitalisering vooral waardevol wanneer de onderliggende informatie goed bewaard blijft.
Wat kan een lezer hiervan leren?
Een fraaie oude lakzwam in een vitrine vertelt niet alleen over de natuur, maar ook over de ontwikkeling van de mycologie. De waarde zit in de combinatie van tastbaar materiaal, verzamelgegevens en de mogelijkheid tot heronderzoek. Historische specimens kunnen bevestigen welke schimmel onder een bepaalde naam werd bestudeerd, maar zij tonen niet automatisch de samenstelling of werking van een hedendaags commercieel extract. Wie Reishi-producten vergelijkt, heeft naast de soortnaam recente en batchspecifieke informatie nodig. Een fungarium kan de taxonomische achtergrond van die naam ondersteunen. Samen tonen beide soorten documentatie waarom nauwkeurige naamgeving en transparantie belangrijk blijven.
Bronnen voor verdere verdieping
Cornell Plant Pathology Herbarium, CUP and the Fungi of China, collectiegeschiedenis en overdracht van 2.278 specimens in 2009. ‘Re-Examination of the Holotype of Ganoderma sichuanense and a Clarification of the Identity of Chinese Cultivated Lingzhi’, Journal of Fungi, 2023, PMCID PMC10051598, met specimenverwijzingen HMAS 42798, 244431 en 25103. Institute of Microbiology, Chinese Academy of Sciences, HMAS-fungarium, collectieoverzicht uit 2020. Index Fungorum, historische naamregistratie Ganoderma lucidum (Curtis) P. Karst. Deze bronnen gaan over specimenbeheer en soortidentificatie.