Poria cocos: De herwaardering van de naam Pachyma
In veel oudere boeken over Fu Ling staat de naam Poria cocos. Andere publicaties spreken van Wolfiporia cocos. Sinds een invloedrijke studie uit 2020 staat bovendien een veel oudere geslachtsnaam weer in de belangstelling: Pachyma. Die herwaardering is meer dan een cosmetische naamswijziging. Zij hangt samen met een fundamentele vraag uit de schimmelwetenschap: moeten namen die oorspronkelijk voor ondergrondse schimmellichamen werden gebruikt dezelfde status krijgen als namen gebaseerd op sporenproducerende vruchtlichamen? Het antwoord beïnvloedt hoe de Oost-Aziatische Fu Ling wetenschappelijk wordt aangeduid.
Het probleem van twee verschijningsvormen
Sommige schimmels kennen ontwikkelingsvormen die historisch als verschillende organismen zijn beschreven. Een zichtbaar vruchtlichaam met sporen kan heel anders ogen dan een stevig ondergronds sclerotium. Vroegere mycologen hadden niet altijd de mogelijkheid deze vormen via kweek of DNA met elkaar te verbinden. Daarom ontstonden namen voor afzonderlijke uiterlijke verschijningsvormen. Bij Fu Ling werd vooral het sclerotium bekend als grondstof; het eigenlijke sporenproducerende vruchtlichaam was veel minder gemakkelijk te vinden. Dat verklaart waarom namen op basis van het sclerotium een grote rol speelden in oudere literatuur.
Fries beschreef Pachyma in 1822
Elias Magnus Fries publiceerde in het begin van de negentiende eeuw een nieuwe indeling van schimmels. Hij gebruikte Pachyma voor bepaalde sclerotiale vormen en behandelde daarbinnen materiaal dat bekendstond als Hoelen. De naam had dus een historisch fundament dat veel ouder is dan Wolfiporia, een geslacht uit 1984. Maar ouder betekent niet in alle gevallen automatisch geldig of verplicht. De internationale naamgevingscode bevat regels over geldigheid, typificatie, gesanctioneerde namen en bescherming van veelgebruikte geslachtsnamen. Precies over de interpretatie van die regels ontstond bij Fu Ling een interessante discussie.
Waarom Pachyma uit gebruik raakte
Toen schimmels steeds vaker werden geordend naar hun vruchtlichamen en sporen, kreeg de naam van de geslachtelijke vorm in de praktijk vaak voorrang. Namen voor uitsluitend ongeslachtelijke vormen konden als afzonderlijke categorie worden behandeld. Bovendien raakten bredere termen zoals Poria in de handel ingeburgerd. Pachyma bleef daardoor vooral in historische en specialistische literatuur zichtbaar. Een wetenschappelijke naam kan dus op de achtergrond raken zonder dat zijn oorspronkelijke publicatie vergeten is. Later kan onderzoek naar de typematerialen en de regels hem opnieuw relevant maken.
Eén schimmel, één naam
De internationale nomenclatuur is gewijzigd zodat de oude scheiding tussen namen voor geslachtelijke en ongeslachtelijke vormen niet langer hetzelfde gewicht heeft. Het uitgangspunt 'één schimmel, één naam' vermindert de kans dat verschillende namen blijven bestaan voor verschillende stadia van hetzelfde organisme. Daardoor werd ook opnieuw gekeken naar vroege namen van sclerotiale vormen. De prioriteit van Pachyma werd in 2020 door Wu en collega's nadrukkelijk verdedigd. Zij stelden dat de oude naam taxonomisch beter recht deed aan de ondergrondse vorm die bij Fu Ling commercieel centraal staat.
Een soortgrens is iets anders dan een geslachtsnaam
De studie uit 2020 deed twee dingen tegelijk. Ten eerste onderzocht zij met microscopie en DNA of de Aziatische Fu Ling verschilde van Noord-Amerikaans materiaal dat onder Wolfiporia cocos werd begrepen. Ten tweede onderzocht zij welke naam volgens de nomenclatuur passend was. De DNA-resultaten wezen op afzonderlijke groepen. Dat resultaat blijft relevant, ongeacht welke geslachtsnaam uiteindelijk wordt gekozen. De naam Pachyma hoelen maakt de soortonderscheiding expliciet, maar Wolfiporia hoelen kan dezelfde Oost-Aziatische soort aanduiden onder een andere geslachtsopvatting.
Waarom de naam Gemmularia de discussie ingewikkelder maakte
Bij nader onderzoek bleek dat niet alleen Pachyma en Wolfiporia met elkaar concurreren. Ook de oudere naam Gemmularia speelt mee. Een publicatie uit 2021 in IMA Fungus analyseerde de vroegste publicaties opnieuw en betoogde dat Gemmularia door bepaalde regels eveneens voorrang zou kunnen hebben. Daarmee werd duidelijk dat een eenvoudige uitspraak als 'de oudste naam wint' ontoereikend is. Wetenschappers moeten ook bepalen of het type van een oude naam werkelijk in dezelfde evolutionaire groep hoort en hoe verschillende vormen van historische sanctie worden toegepast.
Waarom Wolfiporia bescherming kreeg voorgesteld
Het geslacht Wolfiporia komt veel vaker voor in recente vakliteratuur, sequentiedatabanken en onderzoeken dan de oudere namen. Een voorstel tot bescherming probeert te voorkomen dat duizenden wetenschappelijke vermeldingen plotseling opnieuw zouden moeten worden ingedeeld op grond van een nauwelijks gebruikte historische naam. De auteurs van de studie uit 2021 stelden daarom voor Wolfiporia te behouden en publiceerden de combinatie Wolfiporia hoelen. Dat voorstel moet worden onderscheiden van het biologische inzicht dat Chinese Fu Ling geen Noord-Amerikaanse W. cocos is. Nomenclatorische stabiliteit en nauwkeurige soortidentificatie zijn twee verschillende belangen.
Wat zegt het neotype van Hoelen?
Een wetenschappelijke soortnaam moet uiteindelijk verankerd zijn aan betrouwbaar vergelijkingsmateriaal. Wanneer oud oorspronkelijk typemateriaal ontbreekt of onvoldoende bruikbaar is, kunnen taxonomen onder vastgelegde voorwaarden een neotype aanwijzen. Voor Pachyma hoelen werd in de studie van 2020 materiaal aangewezen dat als referentie kan dienen. Het specimen wordt onder de code HMAS 248370 vermeld. Dat maakt de naam preciezer toepasbaar: toekomstige onderzoekers kunnen hun schimmelmonsters vergelijken met een herkenbaar en gedocumenteerd referentiepunt. Een naam zonder specimen of diagnose zou veel moeilijker te controleren zijn.
De invloed op genoomonderzoek en openbare databanken
Genetische publicaties over Fu Ling bevatten sequenties onder namen die op het moment van de studie gangbaar waren. Die labels veranderen niet altijd wanneer een latere taxonomische revisie verschijnt. Een zoekactie onder alleen Pachyma hoelen mist daardoor mogelijk oudere relevante studies onder Poria cocos. Omgekeerd bevat de zoekterm Poria cocos ook werk over Noord-Amerikaanse verwanten. Voor een goede literatuurstudie moet je dus meerdere namen gebruiken, maar vervolgens per publicatie nagaan welke stam, welk monster en welke herkomst werkelijk werden onderzocht.
Welke naam is voor de lezer het duidelijkst?
In een publieksartikel kan de historische handelsnaam Fu Ling als herkenbaar uitgangspunt dienen. Daarna volgt een toelichting dat de Oost-Aziatische soort in recente taxonomische literatuur Pachyma hoelen of Wolfiporia hoelen wordt genoemd. De oudere aanduidingen Poria cocos en Wolfiporia cocos blijven relevant als literatuurzoektermen, maar zijn volgens de revisies uit 2020 en 2022 misleidend wanneer zij zonder verdere uitleg op de Oost-Aziatische handelssoort worden toegepast. Het belangrijkste is dat de schrijver duidelijk maakt welke biologische soort bedoeld is.
Pachyma als voorbeeld van voortschrijdende wetenschap
De herwaardering van Pachyma toont hoe vooruitgang soms ontstaat door oude boeken opnieuw te lezen in het licht van nieuwe gegevens. DNA-onderzoek leverde de soortgrenzen; historische publicaties boden mogelijke namen; internationale regels bepaalden hoe die namen moesten worden toegepast. Die combinatie van biologie, archiefonderzoek en wetenschappelijke afspraken maakt het verhaal interessanter dan een simpele naamswijziging. Fu Ling is daarmee een leerzaam voorbeeld voor iedereen die wil begrijpen hoe moderne schimmeltaxonomie werkt.
Bronnen en verdere verdieping
- Wu en collega's (2020), The Genus Pachyma (Syn. Wolfiporia) Reinstated and Species Clarification of the Cultivated Medicinal Mushroom “Fuling” in China, Frontiers in Microbiology, DOI 10.3389/fmicb.2020.590788.
- Stalpers en collega's (2021), Competing sexual-asexual generic names in Agaricomycotina (Basidiomycota) with recommendations for use, IMA Fungus.
- Papp en Dai (2022), What is the correct scientific name for “Fuling” medicinal mushroom?, Mycology, DOI 10.1080/21501203.2022.2089755.
- International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, bepalingen over typificatie, prioriteit en de één-schimmel-één-naam-benadering.