Chaga en bosbiodiversiteit: een onverwachte rol
Een schimmel die het hart- of kernhout van een berk aantast, lijkt op het eerste gezicht vooral schadelijk. Maar in een natuurlijk bos kunnen de gevolgen van die aantasting later leefruimte scheppen voor andere soorten. Een ecologische publicatie uit 2024 beschreef voor Inonotus obliquus een bijzonder mechanisme: tijdens de vruchtbare fase kan schors van staande dode berken loskomen, waardoor nieuw, bloot hout ontstaat. Juist daarop bleken talrijke korstmossen en schimmels te groeien.
Waarom dood hout belangrijk is
Staand dood hout, ook wel een snag genoemd, is geen levenloze rest. Het heeft andere vocht-, licht- en temperatuurcondities dan de bosbodem of een levende boom. Schors, scheuren, zacht geworden hout en kale houtoppervlakken bieden elk weer andere aanhechtingsplaatsen voor organismen.
Niet iedere soort leeft op hetzelfde substraat. Sommige korstmossen hechten zich vooral aan schors; andere kunnen juist op bloot hout voorkomen. Wanneer de structuur van een dode stam verandert, verandert daardoor ook welke organismen er een kans krijgen.
Wat de onderzoekers in Estland onderzochten
De studie “A heart-rot fungus, Inonotus obliquus (chaga), mediates microhabitat creation in birch snags and contributes to forest fungal diversity” verscheen in december 2024 in Global Ecology and Conservation. Op basis van onderzoek in Estland beschreven de auteurs hoe de vruchtlichamen van Chaga onder de schors ontstaan en bij de ontwikkeling de schors kunnen laten loskomen.
De onderzoekers rapporteerden bijna vijftig soorten houtbewonende korstmossen en verwante schimmels op de onderzochte staande dode berken. Zij vestigden specifiek aandacht op zogenoemde calicioïde schimmels, waaronder soorten van natuurbehoudsbelang. Dat zijn concrete veldwaarnemingen, geen algemene claim dat elke Chaga-boom evenveel soorten herbergt.
Het onverwachte mechanisme: ontschorsing
Bij het afsterven van de geïnfecteerde boom kan de schimmel de onder de schors gelegen vruchtbare laag ontwikkelen. Terwijl het weefsel uitgroeit, wordt de schors plaatselijk opgelicht of weggewerkt. Het resultaat is een verticaal oppervlak van kaal hout dat anders langer door schors bedekt had kunnen blijven.
Voor houtbewonende organismen is dit een ingrijpende verandering. Het materiaal, de blootstelling aan licht en water en de mogelijkheden om zich te hechten veranderen. Chaga beïnvloedt daarmee de leefomgeving van soorten die de schimmel niet rechtstreeks eten of parasiteren.
Van ziekteverwekker tot ecologische sleutelrol
De onderzoekers spreken over een functie die in het bosbeheer vaak onvoldoende wordt gezien. Op boomniveau is Inonotus obliquus een ziekteverwekkende houtschimmel. Op bosniveau kan de schimmel via stamsterfte, ontschorsing en houtstructuur nieuwe microhabitats mogelijk maken.
Dat betekent niet dat het wenselijk is overal bewust bomen met een ziekteverwekker te infecteren. De betekenis van een organisme hangt af van de context. In productiebos, stadsboombeheer en beschermd natuurgebied gelden uiteenlopende doelen en veiligheidsafwegingen.
Waarom alleen het tellen van Chaga-conks tekortschiet
Wie een bos onderzoekt door uitsluitend te tellen hoeveel zwarte aangroeisels op levende berken zitten, meet vooral één levensfase. De latere vruchtbare fase op dode stammen ontbreekt dan grotendeels in het overzicht. Juist dat latere stadium kan belangrijk zijn voor andere soorten.
De studie maakt dus zichtbaar dat het bestaan van een schimmelpopulatie niet betekent dat alle ecologische functies ook aanwezig blijven. Daarvoor moeten de bomen oud genoeg kunnen worden, dood hout aanwezig blijven en de natuurlijke processen tijd krijgen.
Wat bosbeheer hiermee kan doen
In het onderzoek wordt gewaarschuwd dat bepaalde beheerpraktijken de functie kunnen onderdrukken: het verwijderen van bomen met Chaga, het weghalen van dood hout, korte productierotaties en een sterke voorkeur voor naaldhoutmonoculturen. De precieze gevolgen variëren per bos en beheerdoel.
Mogelijke ecologische maatregelen zijn het behouden van geselecteerde staande dode bomen waar dat veilig kan, variatie in boomleeftijden en de aanwezigheid van verschillende bostypen. Voor publiek toegankelijke plekken moet veiligheid altijd afzonderlijk worden beoordeeld.
Hoe generaliseerbaar is dit onderzoek?
Het gaat om een onderzoek in Estland. De vondst van bijna vijftig soorten op onderzochte berkenstammen mag niet zomaar worden vertaald naar elk bos in Finland, Canada of Siberië. Andere klimaatcondities, andere schimmelgemeenschappen en beheerhistorie kunnen het resultaat veranderen.
De waarde van de studie ligt juist in het zorgvuldig beschreven mechanisme: de overgang van verborgen vruchtlichaam naar ontschorste stam en vervolgens naar een rijker microhabitat. Het is een toetsbare ecologische hypothese die ook elders kan worden onderzocht.
Wat betekent dit voor Chaga als handelsgrondstof?
Een claim dat wilde Chaga “duurzaam geoogst” is, moet rekening houden met meer dan de hoeveelheid beschikbare zwarte aangroeisels. Relevant is wat de oogst betekent voor levende gastheerbomen, de latere vruchtvorming en het voortbestaan van staand dood hout.
Een goede kennisbank kan deze ecologische vragen expliciet beschrijven, zonder te veronderstellen dat iedere oogst schade veroorzaakt of dat iedere oogst duurzaam is. De beoordeling vraagt lokale gegevens en een gedocumenteerde werkwijze.
Wetenschappelijke achtergrond
- A heart-rot fungus, Inonotus obliquus (chaga), mediates microhabitat creation in birch snags and contributes to forest fungal diversity. Global Ecology and Conservation 56 (december 2024), e03319. DOI 10.1016/j.gecco.2024.e03319.
- Lee en medewerkers, 2008. Introduction to Distribution and Ecology of Sterile Conks of Inonotus obliquus. Mycobiology 36(4), 199–202. DOI 10.4489/MYCO.2008.36.4.199.